Trên con đường vào Xuân Hòa, màu xanh trải dài theo những triền núi: xanh của những đồi chè, rừng quế và những vạt chuối đang mùa sinh trưởng. Đằng sau những mảng màu ấy là quá trình chuyển đổi sản xuất của người dân vùng cao, từ khai thác lợi thế tự nhiên sang từng bước hình thành các vùng nguyên liệu và sản xuất hàng hóa.
Khi cây trồng chủ lực bén rễ
Mặt trời chưa nhô khỏi dãy núi, Bản Kẹm đã rộn lên tiếng người lên nương. Trên những nương chè hơn 10 năm tuổi, chị Vàng Thị Liên cùng người dân trong bản miệt mài hái từng búp non vừa độ, bỏ vào gùi.
Gia đình chị Liên hiện có khoảng 1,2 vạn cây chè. Sau hơn 10 năm chăm sóc, vườn chè đã cho thu hái ổn định. Mỗi tháng, gia đình chị hái hai lần, mỗi lần khoảng 4,2 tạ chè tươi. Với giá bán 10.000 đồng/kg, mỗi lứa thu về khoảng 4,2 triệu đồng, bình quân khoảng 8 triệu đồng/tháng trong thời gian thu hoạch.
Cách đó không xa, gia đình anh Vàng Văn Nghiêm cũng gắn bó với cây chè từ năm 2014, với khoảng 7.000 gốc. Sau khoảng ba năm, chè bắt đầu cho thu hái; từ năm thứ tư, nếu được chăm sóc tốt, cây có thể cho thu hái đều. Mỗi tháng, gia đình anh có thể thu ba lần, sản lượng bình quân hơn 8 tạ chè tươi, đem về khoảng 8–9 triệu đồng.
Theo người dân địa phương, một người hái chè bằng tay có thể đạt khoảng 80kg/ngày. Với giá 10.000 đồng/kg, một ngày công có thể mang lại khoảng 800.000 đồng. Bình quân, mỗi hộ có thể thu trên 60 triệu đồng/năm từ cây chè.
Mùa thu hoạch bắt đầu từ khoảng tháng 2 và kéo dài đến tháng 9, tạo việc làm và nguồn thu trong nhiều tháng. Chè tươi của người dân được Công ty TNHH Chè Đại Hưng thu mua để chế biến. Đối với người trồng, đầu ra tương đối rõ ràng là yếu tố quan trọng để yên tâm đầu tư chăm sóc, duy trì diện tích và tính toán sản xuất lâu dài.
Không chỉ có chè, nhiều loại cây trồng khác cũng đang từng bước hình thành vùng sản xuất tại Xuân Hòa. Theo định hướng phát triển nông nghiệp hàng hóa, địa phương xác định chè, quế và chuối là ba cây trồng chủ lực, dựa trên lợi thế về khí hậu, thổ nhưỡng và khả năng thích nghi của cây trồng.
Trong đó, quế đang tạo nên vùng nguyên liệu lớn nhất với diện tích khoảng 4.380,55ha. Cây quế không chỉ cho thu nhập từ vỏ mà cành, lá cũng được khai thác. Sản lượng cành, lá quế trong kỳ khoảng 80 tấn, vỏ quế tươi khoảng 75 tấn.
Cây chè hiện có 125,2ha, sản lượng thu hoạch trong tháng khoảng 136,6 tấn, giá bán phổ biến từ 9.000–10.000 đồng/kg. Chuối có diện tích 125ha, sản lượng lũy kế khoảng 157,4 tấn, giá bán từ 2.000–3.500 đồng/kg, tùy thời điểm.
Ngoài ba cây trồng chủ lực, Xuân Hòa còn có 26,45ha cà phê, 3,3ha cam và 1,2ha thanh long. Các diện tích này đang được chăm sóc, sinh trưởng tốt và chưa phát sinh sâu bệnh đáng kể theo thông tin địa phương cung cấp.
Những con số trên cho thấy sản xuất nông nghiệp tại Xuân Hòa đang từng bước chuyển theo hướng hình thành vùng nguyên liệu gắn với điều kiện sản xuất của địa phương. Tuy nhiên, để giá trị từ những vùng nguyên liệu này được nâng lên, câu chuyện không chỉ nằm ở diện tích hay sản lượng mà còn ở khâu tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ.
Liên kết để nâng giá trị nông sản
Cùng với phát triển vùng nguyên liệu, Xuân Hòa chú trọng kinh tế tập thể, hợp tác xã và sản phẩm OCOP. Hiện xã có 1 công ty, 5 doanh nghiệp, 3 hợp tác xã, 3 trang trại chăn nuôi vừa và nhỏ và 3 sản phẩm OCOP, gồm lạc đỏ Tân Dương, chuối tiêu Xuân Hòa và trứng gà Xuân Hòa.
Định hướng của địa phương không chỉ là phát triển thêm diện tích cây trồng mà từng bước hình thành vùng nguyên liệu tập trung, nâng chất lượng, tăng cường chế biến và gắn sản xuất với tiêu thụ. Khi đó, giá trị của nông sản không chỉ được tính bằng sản lượng bán ra mà còn gắn với khả năng tạo việc làm, thu nhập và các dịch vụ liên quan trong khu vực nông thôn.
Đây cũng là lý do bài toán liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp ngày càng có ý nghĩa. Khi sản xuất được tổ chức theo chuỗi, người dân có thêm điều kiện tiếp cận kỹ thuật và thị trường; doanh nghiệp có vùng nguyên liệu phục vụ thu mua, chế biến.
Ông Vũ Hồng Quỳnh, Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Hòa, cho rằng vấn đề địa phương trăn trở hiện nay là nâng giá trị nông sản và xây dựng mối liên kết lâu dài giữa người dân với doanh nghiệp. Theo ông, sản xuất có thể mở rộng nhưng nếu đầu ra thiếu ổn định, sản phẩm chủ yếu tiêu thụ ở dạng thô thì khả năng nâng thu nhập bền vững của người dân sẽ gặp khó khăn.
Theo ông Quỳnh, xã đang chủ động phối hợp với các cơ quan chuyên môn của tỉnh để kết nối với hợp tác xã, doanh nghiệp, đồng thời tìm kiếm các nhà đầu tư có khả năng thu mua và chế biến nông sản.
Đối với cây chè, địa phương tiếp tục tìm kiếm thêm đầu ra. Với quế và chuối, Xuân Hòa mong muốn có doanh nghiệp đủ năng lực tham gia từ khâu thu mua đến chế biến, qua đó hình thành chuỗi giá trị thay vì chủ yếu tiêu thụ nguyên liệu.
Tạo nguồn lực cho xây dựng nông thôn mới
Từ sản xuất nông nghiệp hàng hóa, Xuân Hòa đang tìm cách tạo thêm nguồn lực cho quá trình xây dựng nông thôn mới. Việc phát triển sản xuất, nâng giá trị nông sản và tạo việc làm có mối liên hệ trực tiếp với mục tiêu nâng thu nhập, giảm nghèo và cải thiện đời sống người dân.
Tuy nhiên, xây dựng nông thôn mới tại một xã vùng cao cũng đặt ra những yêu cầu riêng. Địa bàn rộng, địa hình chia cắt, dân cư phân bố không tập trung khiến việc đầu tư và duy tu hạ tầng cần nguồn lực lớn. Một số thôn, bản xa trung tâm vẫn cần tiếp tục hoàn thiện giao thông, điện, viễn thông, nước sạch, cơ sở vật chất văn hóa và các điều kiện phục vụ đời sống.
Trong sản xuất nông nghiệp, quy mô hộ gia đình còn nhỏ lẻ; một bộ phận người dân thiếu vốn, tư liệu sản xuất và cơ hội tiếp cận khoa học kỹ thuật. Các hợp tác xã cần tiếp tục nâng cao năng lực quản trị, trong khi số doanh nghiệp tham gia liên kết và chế biến sâu còn hạn chế. Đây là những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng nâng thu nhập và giảm nghèo bền vững tại địa phương.
Theo ông Vũ Hồng Quỳnh, thời gian tới, địa phương sẽ không chạy theo việc mở rộng diện tích đơn thuần mà tập trung nâng chất lượng vùng nguyên liệu, tăng giá trị trên cùng một diện tích đất và tìm kiếm đầu ra ổn định.
Cùng với đó, xã tiếp tục khuyến khích những mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn phù hợp với điều kiện địa phương; nâng chất lượng sản phẩm OCOP và phát huy vai trò của kinh tế tập thể.
Từ những nương chè, rừng quế và vùng chuối đang phát triển, Xuân Hòa đang từng bước định hình hướng đi cho nông nghiệp hàng hóa. Chặng đường phía trước vẫn còn những điểm nghẽn về hạ tầng, vốn, tổ chức sản xuất, liên kết và thị trường. Nhưng việc xác định cây trồng chủ lực, phát triển vùng nguyên liệu, củng cố kinh tế tập thể và tìm kiếm doanh nghiệp đồng hành đang tạo cơ sở để địa phương từng bước nâng giá trị nông sản.
Nếu giải quyết tốt bài toán từ sản xuất đến tiêu thụ, giá trị tạo ra từ đất đai không chỉ dừng lại ở những sản phẩm thu hoạch trên nương mà còn có thể lan tỏa sang việc làm, dịch vụ và thu nhập, qua đó tạo thêm nguồn lực cho quá trình phát triển kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới tại Xuân Hòa.