Trong nhiều năm, các làng nghề, cơ sở tiểu thủ công nghiệp và hộ sản xuất nông thôn vẫn giữ vai trò quan trọng trong tạo việc làm, duy trì nghề truyền thống và phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, một trong những điểm nghẽn phổ biến là khả năng tiếp cận thị trường còn hạn chế. Nhiều sản phẩm có chất lượng, mang đậm bản sắc địa phương nhưng chưa có phương thức quảng bá và phân phối tương xứng với giá trị.
Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số đang mở ra một hướng đi mới: đưa sản phẩm từ không gian làng nghề lên không gian thị trường.
Từ “làm ra sản phẩm” đến “làm ra thị trường”
Một sản phẩm làng nghề muốn tồn tại lâu dài không thể chỉ dựa vào tay nghề. Người sản xuất ngày càng phải quan tâm đến mẫu mã, thương hiệu, câu chuyện sản phẩm, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và đặc biệt là khả năng tiếp cận người tiêu dùng.
Đây chính là khoảng trống mà công nghệ số có thể góp phần giải quyết.
Một cơ sở sản xuất dù quy mô nhỏ vẫn có thể xây dựng hình ảnh sản phẩm trên mạng xã hội, mở gian hàng trên sàn thương mại điện tử, giới thiệu quy trình sản xuất bằng video, kết nối khách hàng qua livestream hoặc sử dụng mã QR để cung cấp thông tin về nguồn gốc sản phẩm.
Thay vì chờ khách hàng tìm đến làng nghề, sản phẩm có thể chủ động tìm đến khách hàng.
Bộ Công Thương hiện cũng xác định việc tăng cường ứng dụng chuyển đổi số, thương mại điện tử và kết hợp xúc tiến thương mại trực tiếp với trực tuyến là một trong những hướng quan trọng để phát triển sản phẩm tiểu thủ công nghiệp tại các làng nghề. Kế hoạch được Bộ Công Thương phê duyệt năm 2026 nhấn mạnh yêu cầu lấy thị trường làm trung tâm, gắn xúc tiến thương mại với phát triển sản xuất, xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị gia tăng.
Đây là sự thay đổi đáng chú ý về tư duy.
Chuyển đổi số không đơn thuần là đưa một sản phẩm lên mạng. Quan trọng hơn, đó là quá trình thay đổi cách sản xuất, cách tiếp cận khách hàng và cách tổ chức hoạt động kinh doanh.
Khi sản phẩm làng nghề có thể “kể câu chuyện” bằng công nghệ
Giá trị của nhiều sản phẩm làng nghề không chỉ nằm ở vật liệu hay công đoạn sản xuất mà còn nằm trong câu chuyện văn hóa phía sau.
Một sản phẩm thủ công có thể mang theo lịch sử của một vùng đất. Một món đặc sản có thể gắn với tập quán sản xuất của cộng đồng. Một nghề truyền thống có thể chứa đựng kỹ thuật được truyền qua nhiều thế hệ.
Nếu những giá trị đó chỉ được giới thiệu tại một cửa hàng hoặc một hội chợ, khả năng tiếp cận công chúng sẽ bị giới hạn.
Công nghệ số giúp câu chuyện ấy được mở rộng.
Một video ngắn có thể giới thiệu bàn tay người thợ. Một mã QR có thể dẫn người mua tới thông tin về vùng nguyên liệu. Một livestream có thể đưa người tiêu dùng trực tiếp vào không gian sản xuất. Một gian hàng trực tuyến có thể giúp sản phẩm tiếp cận khách hàng ngoài địa phương.
Theo định hướng phát triển Chương trình OCOP, chuyển đổi số được đặt vào nhiều khâu, từ số hóa dữ liệu sản phẩm, truy xuất nguồn gốc đến phát triển thương mại điện tử và bán hàng trực tuyến, đặc biệt với các sản phẩm quy mô nhỏ và đặc sản vùng miền.
Như vậy, công nghệ không làm mất đi bản sắc truyền thống. Nếu được ứng dụng phù hợp, công nghệ có thể trở thành phương tiện để đưa bản sắc ấy đi xa hơn.
Không chỉ bán hàng, mà thay đổi cả phương thức sản xuất
Một cách nhìn khác cũng cần được đặt ra: chuyển đổi số của làng nghề không nên chỉ được hiểu là bán hàng trên Facebook, TikTok hay sàn thương mại điện tử.
Ở cấp độ sâu hơn, chuyển đổi số phải bắt đầu từ chính hoạt động sản xuất.
Quản lý nguyên liệu bằng dữ liệu, theo dõi đơn hàng, quản lý tồn kho, kiểm soát chất lượng, số hóa hồ sơ sản phẩm, truy xuất nguồn gốc hay ứng dụng thiết bị công nghệ trong những công đoạn phù hợp đều có thể giúp cơ sở sản xuất giảm chi phí và nâng cao hiệu quả.
Đặc biệt, việc kết hợp công nghệ hiện đại với kỹ thuật truyền thống có ý nghĩa quan trọng đối với các làng nghề. Chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề Việt Nam giai đoạn 2021-2030 đã xác định việc ứng dụng công nghệ số nhằm nâng cao năng lực sản xuất, kinh doanh, xúc tiến thương mại và phát triển du lịch làng nghề, đồng thời khuyến khích kết hợp công nghệ mới với kỹ thuật truyền thống để nâng cao hiệu quả mà không làm mất đi giá trị nghệ thuật, thẩm mỹ của sản phẩm.
Đây cũng là bài toán cần được nhìn nhận thận trọng.
Nếu chạy theo công nghệ mà bỏ qua chất lượng, bản sắc và tay nghề, làng nghề có thể đánh mất chính lợi thế của mình. Ngược lại, nếu giữ nguyên phương thức sản xuất cũ mà không thay đổi cách tiếp cận thị trường, nhiều sản phẩm có nguy cơ khó cạnh tranh trong môi trường tiêu dùng mới.
Bởi vậy, hướng đi phù hợp không phải là thay thế truyền thống bằng công nghệ, mà là dùng công nghệ để nâng giá trị của truyền thống.
Từ làng nghề đến hệ sinh thái kinh tế nông thôn
Ý nghĩa lớn hơn của chuyển đổi số nằm ở khả năng tạo ra một hệ sinh thái kinh tế mới tại khu vực nông thôn.
Khi một sản phẩm bán được nhiều hơn, nhu cầu về nguyên liệu tăng lên. Khi đơn hàng ổn định, cơ sở sản xuất có thêm nhu cầu về lao động. Khi sản phẩm có thương hiệu, các hoạt động thiết kế, đóng gói, logistics, thương mại, du lịch trải nghiệm và truyền thông cũng có thêm dư địa phát triển.
Như vậy, một sản phẩm làng nghề có thể tạo ra giá trị vượt ra ngoài phạm vi của chính sản phẩm đó.
Định hướng này phù hợp với chủ trương phát triển kinh tế nông thôn dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Nghị quyết 19-NQ/TW từng nhấn mạnh việc phát triển kinh tế nông thôn gắn với công nghiệp, dịch vụ, thương mại điện tử, đồng thời thúc đẩy ứng dụng công nghệ số trong sản xuất, kinh doanh, kết nối cung - cầu và truy xuất nguồn gốc.
Đến năm 2026, yêu cầu này tiếp tục được cụ thể hóa trong Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Kết luận số 219-KL/TW. Chính phủ xác định tăng cường khoa học công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo là một trong những động lực để nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nông nghiệp, nông thôn.
Đáng chú ý, Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026-2030 cũng đưa nội dung khoa học công nghệ và chuyển đổi số vào nhóm tiêu chí, trong đó có yêu cầu về số hóa dữ liệu nông nghiệp và môi trường, triển khai hiệu quả thương mại điện tử và xây dựng mô hình thôn thông minh.
Điều đó cho thấy chuyển đổi số đang dần chuyển từ một lựa chọn mang tính thử nghiệm thành một thành tố của quá trình phát triển nông thôn hiện đại.
Điểm nghẽn lớn nhất vẫn là con người
Công nghệ có thể giúp mở cửa thị trường, nhưng không thể tự tạo ra một sản phẩm tốt.
Một cơ sở làng nghề có thể sở hữu điện thoại thông minh, tài khoản mạng xã hội hay gian hàng trực tuyến, nhưng nếu sản phẩm thiếu ổn định, hình ảnh thiếu chuyên nghiệp, thông tin không minh bạch hoặc không bảo đảm năng lực giao hàng thì chuyển đổi số khó tạo ra giá trị bền vững.
Vì vậy, bài toán quan trọng nhất vẫn là con người.
Người sản xuất cần được trang bị những kỹ năng mới: sử dụng nền tảng số, xây dựng nội dung, chụp ảnh sản phẩm, bán hàng trực tuyến, quản lý đơn hàng, chăm sóc khách hàng, bảo vệ thương hiệu và hiểu biết cơ bản về dữ liệu.
Trong đó, lực lượng lao động trẻ ở nông thôn có thể trở thành cầu nối quan trọng giữa nghề truyền thống và thị trường hiện đại.
Một người trẻ có thể không trực tiếp làm ra sản phẩm, nhưng có thể giúp gia đình xây dựng thương hiệu, quản lý gian hàng trực tuyến, sản xuất video giới thiệu sản phẩm hoặc kết nối với khách hàng ở những thị trường mà trước đây cơ sở sản xuất chưa từng tiếp cận.
Khi đó, chuyển đổi số không chỉ tạo ra doanh thu mới mà còn tạo thêm lý do để người trẻ gắn bó với quê hương.
Cần một cuộc chuyển đổi có chiều sâu
Thực tế cho thấy, không phải cứ đưa sản phẩm lên mạng là chuyển đổi số thành công.
Nếu mỗi cơ sở tự làm một cách riêng lẻ, thiếu dữ liệu, thiếu kỹ năng và thiếu liên kết, hiệu quả sẽ khó đạt được như kỳ vọng.
Do đó, cần hình thành cách tiếp cận theo chuỗi: số hóa sản phẩm - chuẩn hóa chất lượng - xây dựng thương hiệu - truy xuất nguồn gốc - quảng bá số - thương mại điện tử - logistics - chăm sóc khách hàng và phân tích thị trường.
Trong chuỗi đó, chính quyền địa phương có vai trò tạo hạ tầng và môi trường thuận lợi; doanh nghiệp công nghệ cung cấp giải pháp; các hợp tác xã và cơ sở sản xuất là chủ thể thực hiện; còn các đơn vị phân phối, truyền thông và thương mại điện tử giúp đưa sản phẩm ra thị trường.
Đặc biệt, hỗ trợ chuyển đổi số cần đi vào những nhu cầu cụ thể thay vì chỉ dừng ở tập huấn chung.
Một hộ sản xuất cần biết bán được bao nhiêu đơn hàng, giảm được bao nhiêu chi phí, tiếp cận thêm bao nhiêu khách hàng sau khi ứng dụng công nghệ. Một hợp tác xã cần biết dữ liệu giúp họ quản lý vùng nguyên liệu và truy xuất sản phẩm như thế nào. Một làng nghề cần nhìn thấy chuyển đổi số đóng góp ra sao vào du lịch, thương mại và tạo việc làm tại địa phương. Đó mới là thước đo thực chất của chuyển đổi số.
Để làng nghề bước vào thị trường lớn hơn
Làng nghề Việt Nam có một lợi thế mà nhiều sản phẩm công nghiệp đại trà khó có được: câu chuyện, bản sắc và chiều sâu văn hóa.
Nhưng lợi thế ấy chỉ trở thành giá trị kinh tế khi được kết nối với nhu cầu của thị trường.
Chuyển đổi số chính là một trong những cây cầu kết nối đó.
Từ một xưởng sản xuất nhỏ, một sản phẩm có thể bước vào thị trường trực tuyến. Từ một người thợ, có thể hình thành một thương hiệu cá nhân. Từ một làng nghề, có thể phát triển thành điểm đến du lịch trải nghiệm. Từ một sản phẩm OCOP, có thể hình thành chuỗi giá trị gắn với vùng nguyên liệu, chế biến, thương mại và dịch vụ.
Mục tiêu cuối cùng không phải là để làng quê trở thành một “phiên bản số” của đô thị.
Mục tiêu là để người dân nông thôn có thêm công cụ làm kinh tế; sản phẩm truyền thống có thêm thị trường; nghề truyền thống có thêm cơ hội được kế tục; và giá trị của mỗi vùng đất được chuyển hóa thành sinh kế bền vững cho cộng đồng.
Trong hành trình xây dựng nông thôn hiện đại, chuyển đổi số vì thế không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Đó là câu chuyện về cách một sản phẩm được nâng giá trị, một người lao động được mở rộng cơ hội và một làng nghề có thể bước ra thị trường bằng chính những giá trị vốn có của mình.