Từ khai thác tự phát đến cùng nhau bảo vệ biển
Gành Yến và Hòn Cóc là những khu vực có hệ sinh thái biển đặc trưng với các bãi rong mơ, rạn san hô và nguồn lợi thủy sản đa dạng. Đây không chỉ là những hệ sinh thái có giá trị về sinh thái mà còn là nơi sinh trưởng, sinh sản của nhiều loài hải sản tự nhiên, tạo nguồn sinh kế cho cộng đồng ven biển và tiềm năng phát triển du lịch.
Tuy nhiên, thời gian qua, nguồn lợi thủy sản và một số hệ sinh thái ven biển tại khu vực có nguy cơ suy giảm do hoạt động khai thác chưa hợp lý, xả rác thải, tác động của con người và các hoạt động phát triển kinh tế ở khu vực lân cận.
Trong bối cảnh đó, việc đưa cộng đồng trực tiếp tham gia quản lý tài nguyên được xem là hướng đi quan trọng. UBND xã Vạn Tường đã triển khai xây dựng mô hình đồng quản lý theo quy định của Luật Thủy sản năm 2017 và các văn bản hướng dẫn liên quan, đồng thời tranh thủ sự hỗ trợ chuyên môn, kỹ thuật của các cơ quan chuyên ngành và Dự án UNDP/GEF SGP.
Xã Vạn Tường đã thành lập 2 Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản với tổng cộng 77 thành viên, được giao quản lý gần 290 ha mặt nước.
Trong đó, Tổ cộng đồng Gành Yến có 59 thành viên, quản lý 218 ha, gồm khu vực hệ sinh thái rong mơ và rạn san hô. Tổ cộng đồng Hòn Cóc có 18 thành viên, quản lý 72 ha, bao gồm 4 vùng rong mơ trọng điểm là Hòn Cóc, Suối Khoai, Lan Khe và Bãi Ngao.
Sau khi được giao quyền, các tổ từng bước xây dựng quy chế hoạt động, phối hợp với chính quyền địa phương và lực lượng chức năng tuyên truyền, vận động người dân bảo vệ rong mơ, rạn san hô, khai thác thủy sản đúng mùa vụ và hướng tới phát triển sinh kế gắn với du lịch cộng đồng.
Theo đại diện UBND xã Vạn Tường, việc thành lập các Tổ cộng đồng đã tạo chuyển biến tích cực trong quản lý tài nguyên biển. Nếu trước đây hoạt động khai thác còn mang tính tự phát, thì nay người dân đã nâng cao ý thức bảo vệ nguồn lợi thủy sản và chủ động phối hợp với chính quyền trong quản lý khu vực được giao.
Bảo tồn để tạo sinh kế lâu dài
Đồng quản lý không chỉ nhằm bảo vệ tài nguyên mà còn hướng tới tạo ra lợi ích thiết thực cho cộng đồng.
Ông Võ Văn Hải, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản - Biển đảo Quảng Ngãi, cho rằng việc thành lập các Tổ cộng đồng là bước đi quan trọng trong thực hiện cơ chế đồng quản lý theo Luật Thủy sản.
Thời gian tới, Chi cục sẽ rà soát nhu cầu thực tế để tham mưu hỗ trợ một số trang thiết bị thiết yếu, đồng thời tổ chức các lớp tập huấn nâng cao năng lực cho thành viên các tổ.
Cùng với đó, cơ quan chuyên môn sẽ phối hợp điều tra, đánh giá hiện trạng phân bố nguồn lợi thủy sản để xác định những khu vực trọng điểm cần ưu tiên bảo vệ, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý dựa vào cộng đồng.
Mới đây, Đoàn công tác của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi do Phó Giám đốc Sở Nguyễn Đức Bình làm trưởng đoàn đã khảo sát thực tế tại khu vực Gành Yến và Hòn Cóc.
Đoàn công tác đánh giá hiện trạng hệ sinh thái rong mơ, rạn san hô, tình hình triển khai mô hình đồng quản lý trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản, đồng thời làm việc với UBND xã Vạn Tường về việc thành lập, giao quyền và hoạt động của các Tổ cộng đồng.
Tham gia đoàn có đại diện Văn phòng Sở, Chi cục Thủy sản - Biển đảo, Chi cục Phát triển nông thôn, Chi cục Thủy lợi và Trung tâm Khuyến nông tỉnh. Về phía địa phương có đại diện UBND xã Vạn Tường, các phòng chuyên môn, Đồn Biên phòng, trưởng các thôn và thành viên 2 Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản.
Tại buổi làm việc, các ý kiến cho rằng tiềm năng của Vạn Tường không chỉ nằm ở nguồn lợi thủy sản mà còn ở những sản phẩm đặc trưng như rong mơ, hành tím và du lịch trải nghiệm.
Bảo vệ nguồn lợi là điều kiện tiên quyết, nhưng để người dân có động lực gắn bó lâu dài với công tác bảo tồn, cần tiếp tục đầu tư chế biến sâu, xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ và phát triển sản phẩm OCOP, từ đó nâng cao giá trị kinh tế của tài nguyên địa phương.
Ông Nguyễn Đức Bình đánh giá cao những kết quả bước đầu trong việc đưa các Tổ cộng đồng đi vào hoạt động.
Theo ông Bình, Gành Yến và Hòn Cóc là những khu vực có giá trị đặc biệt về hệ sinh thái rong mơ và rạn san hô. Bảo vệ tốt nguồn lợi thủy sản không chỉ góp phần gìn giữ tài nguyên thiên nhiên mà còn tạo nền tảng để phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng ven biển.
Gỡ điểm nghẽn về phương tiện, kinh phí và kỹ thuật
Bên cạnh những kết quả bước đầu, hoạt động của các Tổ cộng đồng vẫn đối mặt với không ít khó khăn.
Ông Nguyễn Văn Chiến, Tổ trưởng Tổ cộng đồng Hòn Cóc, cho biết nhu cầu cấp thiết hiện nay là phương tiện, trang thiết bị phục vụ tuần tra và kinh phí hoạt động để tổ có thể bảo vệ hiệu quả khu vực được giao.
Đại diện Tổ cộng đồng Gành Yến cũng kiến nghị sớm hoàn thiện cơ chế phối hợp, hỗ trợ phương tiện để tổ hoạt động thường xuyên; đồng thời gắn bảo tồn rong mơ, rạn san hô với phát triển du lịch cộng đồng nhằm tạo sinh kế ổn định cho người dân.
UBND xã Vạn Tường đề nghị Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan chuyên môn tiếp tục hướng dẫn về chuyên môn, nghiệp vụ đồng quản lý; tổ chức tập huấn kỹ năng tuần tra, giám sát, ghi chép, báo cáo và xử lý tình huống cho Ban đại diện và thành viên các Tổ cộng đồng.
Địa phương cũng đề nghị quan tâm hỗ trợ kinh phí, phương tiện và các thiết bị thiết yếu như áo phao, trang phục tuần tra, thiết bị thông tin liên lạc, sổ nhật ký, phao đánh dấu, biển báo và thiết bị nhận diện ranh giới khu vực được giao quyền.
Đối với rong mơ, địa phương mong muốn được hỗ trợ khảo sát, đánh giá trữ lượng, hướng dẫn kỹ thuật khai thác bền vững, sơ chế, bảo quản và phát triển sản phẩm chế biến.
Cùng với đó là kết nối doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở chế biến với thị trường tiêu thụ; tư vấn xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và phát triển sản phẩm OCOP từ rong mơ khi đáp ứng đầy đủ điều kiện.
Một hướng quan trọng khác là xây dựng mô hình du lịch cộng đồng gắn với bảo vệ rong mơ, rạn san hô và nguồn lợi thủy sản; đào tạo kỹ năng hướng dẫn du lịch, cứu hộ và bảo đảm an toàn cho cộng đồng.
Địa phương cũng đề nghị tăng cường phối hợp kiểm tra, giám sát môi trường biển, kịp thời phát hiện và xử lý những hành vi vi phạm pháp luật về thủy sản, môi trường vượt quá thẩm quyền của Tổ cộng đồng và UBND xã.
Để cộng đồng thực sự được hưởng lợi từ bảo tồn
Ông Ưng Văn Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh, đề nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế để cộng đồng được hưởng lợi trực tiếp từ hoạt động bảo vệ tài nguyên.
Theo ông Thanh, cần tăng cường liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nhằm phát triển chuỗi giá trị đối với rong mơ, hành tím và các sản phẩm đặc trưng của địa phương, qua đó tạo sinh kế ổn định và nâng cao thu nhập cho người dân ven biển.
Đây cũng là hướng tiếp cận quan trọng để biến bảo tồn từ một nhiệm vụ đơn thuần thành một phần của mô hình phát triển kinh tế địa phương.
Khi người dân có thu nhập từ những giá trị mà mình góp phần bảo vệ, động lực giữ gìn tài nguyên sẽ được củng cố. Rong mơ, rạn san hô hay nguồn lợi thủy sản khi được bảo vệ tốt sẽ không chỉ phục vụ khai thác hợp lý mà còn trở thành nền tảng cho du lịch trải nghiệm, giáo dục môi trường và các sản phẩm đặc trưng của địa phương.
Trong khuôn khổ các hoạt động kết nối, địa phương cũng đã ký kết Biên bản ghi nhớ với đại diện các trường THCS, THPT và các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng trong và ngoài tỉnh, nhằm thiết lập cơ chế phối hợp giữa nhà trường với cộng đồng và xã Vạn Tường trong tổ chức hoạt động học tập, trải nghiệm và triển khai mô hình du lịch học tập cộng đồng.
Mở hướng phát triển kinh tế biển xanh
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Đức Bình đề nghị các đơn vị tiếp tục tăng cường phối hợp, tháo gỡ khó khăn trong quá trình triển khai, từng bước hoàn thiện cơ chế đồng quản lý và phát huy hiệu quả các mô hình cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản.
Địa phương cần tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền để người dân hiểu rõ trách nhiệm trong bảo vệ nguồn lợi; xây dựng quy chế phối hợp giữa chính quyền, lực lượng biên phòng và các Tổ cộng đồng trong tuần tra, giám sát.
Đồng thời, những khó khăn, vướng mắc về quy hoạch và cơ chế quản lý cần được rà soát để kịp thời kiến nghị cấp có thẩm quyền xem xét, tháo gỡ.
Từ Gành Yến đến Hòn Cóc, cách làm của Vạn Tường đang cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý: trao thêm vai trò cho cộng đồng trong bảo tồn để tạo nền tảng cho sinh kế.
Khi rạn san hô được bảo vệ, rong mơ được phục hồi, nguồn lợi thủy sản được duy trì, giá trị của biển không chỉ nằm ở những gì có thể khai thác hôm nay mà còn ở những gì có thể tiếp tục tạo ra cho nhiều năm sau.
Đây cũng là nền tảng để Vạn Tường từng bước hình thành mô hình kinh tế biển theo hướng xanh, bền vững, hài hòa giữa bảo tồn tài nguyên, phát triển du lịch và nâng cao sinh kế cho người dân ven biển.