Ô nhiễm môi trường làng nghề – bài toán đặt ra trong xây dựng nông thôn mới
Làng nghề từ lâu đã giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và duy trì những giá trị văn hóa, nghề truyền thống. Từ chế biến nông sản, thực phẩm đến sản xuất đồ gỗ, cơ khí, dệt may, gốm sứ và thủ công mỹ nghệ, nhiều làng nghề đã hình thành các hoạt động sản xuất đặc trưng, tạo sinh kế cho người dân và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại địa phương.
Tuy nhiên, cùng với quá trình mở rộng sản xuất, vấn đề ô nhiễm môi trường tại làng nghề cũng đặt ra nhiều thách thức. Ở một số nơi, hoạt động sản xuất vẫn diễn ra xen kẽ với khu dân cư, trong khi hệ thống thu gom và xử lý chất thải chưa được đầu tư đồng bộ. Quy mô sản xuất của các hộ không đồng đều, mặt bằng hạn chế và năng lực tài chính còn khác nhau khiến việc kiểm soát nguồn phát thải gặp nhiều khó khăn.
Đối với các làng nghề chế biến nông sản, thực phẩm, nước thải phát sinh từ quá trình sơ chế, rửa nguyên liệu và vệ sinh thiết bị có thể chứa hàm lượng chất hữu cơ, dầu mỡ và cặn bã cao. Nếu không được thu gom, xử lý phù hợp, nguồn nước thải có nguy cơ gây ô nhiễm ao, hồ, kênh, mương, ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nước và đời sống dân cư. Phụ phẩm sau chế biến nếu không được phân loại, tận dụng hoặc thu gom đúng cách cũng có thể phát sinh mùi, gây mất vệ sinh môi trường.
Trong khi đó, các cơ sở sản xuất đồ gỗ, cơ khí và vật liệu xây dựng thường phát sinh bụi, tiếng ồn và chất thải từ quá trình gia công. Một số hoạt động sử dụng nhiên liệu đốt hoặc có công đoạn xử lý nguyên liệu còn tiềm ẩn nguy cơ phát sinh khí thải, mùi và các chất gây ảnh hưởng đến chất lượng không khí. Đối với hoạt động tái chế, nếu không kiểm soát tốt quy trình sản xuất và nguyên liệu đầu vào, chất thải phát sinh có thể gây tác động tiêu cực đến môi trường đất, nước và không khí.
Nguyên nhân khiến tình trạng ô nhiễm tại làng nghề khó được xử lý triệt để trước hết xuất phát từ đặc điểm sản xuất nhỏ lẻ, phân tán. Nhiều hộ gia đình vừa sử dụng không gian làm nơi ở, vừa tổ chức sản xuất, khiến việc bố trí hệ thống thu gom và xử lý chất thải riêng biệt gặp trở ngại. Không ít cơ sở còn hạn chế về vốn, nhân lực và khả năng tiếp cận công nghệ xử lý phù hợp. Bên cạnh đó, việc phân loại chất thải tại nguồn, duy trì vệ sinh khu vực sản xuất và thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường chưa được quan tâm đồng đều.
Trong bối cảnh đó, bảo vệ môi trường làng nghề cần được đặt trong mối liên hệ trực tiếp với mục tiêu xây dựng nông thôn mới. Theo Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg ngày 29/12/2025 của Thủ tướng Chính phủ, Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026–2030 xác định môi trường và cảnh quan nông thôn là tiêu chí số 8. Đáng chú ý, nội dung 8.3 yêu cầu 100% cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và làng nghề (nếu có) theo quy hoạch, tuân thủ quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường. Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn thực hiện, đồng thời UBND cấp tỉnh quy định cụ thể việc áp dụng đối với từng nhóm xã. Đây là yêu cầu quan trọng, đặt ra trách nhiệm rõ ràng hơn trong quản lý hoạt động sản xuất tại khu vực nông thôn.
Bên cạnh đó, các nội dung về thu gom, phân loại và xử lý chất thải rắn sinh hoạt; xử lý chất thải chăn nuôi, chất thải hữu cơ, phụ phẩm nông nghiệp; thu gom, xử lý nước thải sinh hoạt và cải thiện cảnh quan cũng cho thấy yêu cầu xây dựng nông thôn mới giai đoạn mới không chỉ dừng lại ở việc giữ gìn đường làng, ngõ xóm sạch đẹp. Điều quan trọng hơn là phải kiểm soát được nguồn phát sinh ô nhiễm, duy trì chất lượng môi trường và bảo đảm các công trình bảo vệ môi trường hoạt động hiệu quả.
Vì vậy, xử lý ô nhiễm môi trường làng nghề không thể chỉ thực hiện theo từng đợt vệ sinh hoặc giải quyết những vấn đề phát sinh trước mắt. Đây cần được xác định là nhiệm vụ thường xuyên, gắn với quy hoạch sản xuất, tổ chức không gian dân cư và định hướng phát triển kinh tế nông thôn bền vững.
Đồng bộ giải pháp kiểm soát chất thải và đổi mới phương thức sản xuất
Muốn xử lý ô nhiễm môi trường làng nghề hiệu quả, trước hết cần đánh giá đúng hiện trạng sản xuất, xác định nguồn phát sinh và đặc điểm của từng loại chất thải. Mỗi ngành nghề có quy trình sản xuất, nguyên liệu và mức độ phát thải khác nhau, do đó giải pháp xử lý cần được lựa chọn phù hợp, tránh đầu tư dàn trải hoặc áp dụng công nghệ không đáp ứng yêu cầu thực tế.
Đối với nước thải, các địa phương cần tổ chức thu gom ngay từ nguồn phát sinh, phân biệt nước thải sản xuất với nước mưa và nước thải sinh hoạt để có phương án quản lý phù hợp. Những cơ sở chế biến nông sản, thực phẩm cần chú trọng loại bỏ cặn thô, tách dầu mỡ và áp dụng các công đoạn xử lý phù hợp với thành phần, tính chất nước thải trước khi xả ra môi trường. Việc lựa chọn công nghệ cần căn cứ vào lưu lượng, nồng độ chất ô nhiễm, quy mô sản xuất và yêu cầu chất lượng nước sau xử lý, không nên áp dụng một quy trình chung cho tất cả các ngành nghề.
Tùy điều kiện thực tế, có thể lựa chọn mô hình xử lý tại chỗ hoặc hệ thống xử lý tập trung. Đối với những làng nghề có nhiều cơ sở sản xuất tập trung, hệ thống xử lý nước thải dùng chung có thể giúp tiết kiệm diện tích, chi phí đầu tư và thuận lợi hơn trong công tác quản lý. Tuy nhiên, việc xây dựng phải dựa trên khảo sát lưu lượng, thành phần nước thải và khả năng tiếp nhận của công trình. Đặc biệt, cần xác định rõ đơn vị quản lý, kinh phí vận hành, bảo dưỡng và trách nhiệm đóng góp của các cơ sở tham gia. Công trình chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được vận hành thường xuyên, kiểm soát chất lượng nước sau xử lý và duy trì đúng quy trình kỹ thuật.
Đối với chất thải rắn, cần thực hiện phân loại ngay tại cơ sở sản xuất, tách riêng phụ phẩm còn khả năng tái sử dụng, chất thải thông thường và chất thải nguy hại. Những loại chất thải không thể tận dụng cần được thu gom, lưu giữ và chuyển giao cho đơn vị có chức năng xử lý theo quy định. Việc bố trí điểm tập kết phải bảo đảm vệ sinh, hạn chế phát tán mùi, nước rỉ và không làm ảnh hưởng đến khu vực sinh hoạt của người dân.
Đối với các làng nghề chế biến nông sản, phụ phẩm như vỏ, bã và phần nguyên liệu còn giá trị có thể được nghiên cứu tận dụng làm thức ăn chăn nuôi, phân hữu cơ hoặc nguyên liệu cho các hoạt động sản xuất phù hợp. Tuy nhiên, việc tái sử dụng cần căn cứ vào đặc tính nguyên liệu, yêu cầu chất lượng, điều kiện an toàn và quy định chuyên ngành. Không nên chuyển chất thải từ công đoạn này sang công đoạn khác mà không kiểm soát nguy cơ ô nhiễm.
Với những cơ sở sản xuất đồ gỗ, cơ khí và thủ công mỹ nghệ, cần đầu tư thiết bị thu gom bụi, hệ thống thông gió, giải pháp giảm tiếng ồn và quản lý chất thải phát sinh trong quá trình gia công. Các khu vực lưu giữ nguyên liệu, hóa chất và chất thải cần được bố trí phù hợp, có biện pháp phòng ngừa rò rỉ, phát tán ra môi trường. Việc cải tiến máy móc, thay thế thiết bị cũ tiêu hao nhiều năng lượng và phát sinh chất thải lớn cũng cần được khuyến khích.
Song song với xử lý chất thải, đổi mới công nghệ sản xuất cần được xem là giải pháp phòng ngừa ô nhiễm từ gốc. Các cơ sở có thể từng bước áp dụng quy trình sản xuất sạch hơn, sử dụng tiết kiệm nguyên liệu, nước và năng lượng; cải tiến công đoạn sơ chế, chế biến nhằm giảm lượng chất thải phát sinh. Đối với những ngành nghề có khả năng tái sử dụng phụ phẩm, cần thúc đẩy mô hình sản xuất tuần hoàn, tăng cường liên kết giữa các cơ sở để tận dụng nguồn nguyên liệu và hạn chế lượng chất thải phải xử lý.
Bên cạnh giải pháp kỹ thuật, tổ chức lại không gian sản xuất cũng là hướng đi cần được quan tâm. Đối với những làng nghề có mật độ cơ sở cao, hoạt động sản xuất gây ảnh hưởng đến khu dân cư, địa phương cần rà soát hiện trạng, xây dựng phương án sắp xếp phù hợp với quy hoạch và điều kiện thực tế. Việc bố trí khu vực sản xuất tập trung, cụm công nghiệp làng nghề khi có đủ điều kiện sẽ tạo thuận lợi cho đầu tư hệ thống xử lý chất thải, cấp thoát nước và các công trình bảo vệ môi trường dùng chung.
Tuy nhiên, không phải làng nghề nào cũng có điều kiện di chuyển toàn bộ hoạt động sản xuất ra khỏi khu dân cư. Vì vậy, cần phân loại theo ngành nghề, quy mô và mức độ tác động môi trường để có phương án phù hợp. Những cơ sở có thể cải thiện điều kiện sản xuất cần được hướng dẫn đầu tư công nghệ và công trình xử lý tại chỗ; các cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng, kéo dài cần được kiểm tra, yêu cầu khắc phục và thực hiện phương án chuyển đổi hoặc di dời theo quy định.
Để các giải pháp trên được triển khai đồng bộ, cần chú trọng cơ chế hỗ trợ cho hộ sản xuất và doanh nghiệp nhỏ. Nhiều cơ sở chưa đủ năng lực tự đầu tư hệ thống xử lý hiện đại, do đó cần tăng cường tư vấn kỹ thuật, hướng dẫn lựa chọn công nghệ phù hợp, hỗ trợ tiếp cận nguồn vốn và kết nối với các đơn vị cung cấp dịch vụ môi trường. Hợp tác xã, tổ chức nghề nghiệp và các nhóm liên kết sản xuất có thể trở thành đầu mối tập hợp nhu cầu, phối hợp thu gom chất thải và tổ chức thực hiện những mô hình bảo vệ môi trường chung.
Cùng với đó, công tác kiểm tra, giám sát cần được duy trì thường xuyên, tập trung vào các cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm cao. Việc đánh giá cần chú trọng cả hồ sơ pháp lý, tình trạng thu gom và xử lý chất thải, chất lượng môi trường sau xử lý cũng như khả năng vận hành thực tế của công trình. Những trường hợp vi phạm phải được phát hiện, yêu cầu khắc phục và xử lý theo quy định, tránh tình trạng chỉ thực hiện đối phó khi có đoàn kiểm tra hoặc khi phát sinh phản ánh từ người dân.
Phát huy trách nhiệm cộng đồng, nâng cao chất lượng tiêu chí môi trường nông thôn mới
Bảo vệ môi trường làng nghề không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý hay từng hộ sản xuất mà cần có sự tham gia của toàn thể cộng đồng dân cư. Khi người dân được nâng cao nhận thức, chủ động giám sát và cùng tham gia thực hiện các quy định về môi trường, những giải pháp kỹ thuật mới có thể phát huy hiệu quả lâu dài.
Theo Điều 56 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, làng nghề phải có phương án bảo vệ môi trường, tổ chức tự quản về bảo vệ môi trường và hạ tầng bảo vệ môi trường theo quy định. Các cơ sở sản xuất phải thực hiện biện pháp giảm thiểu bụi, khí thải, nước thải, tiếng ồn; thu gom, phân loại, lưu giữ và xử lý chất thải đúng quy định. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao trách nhiệm của từng chủ thể trong hoạt động sản xuất.
Bên cạnh đó, Điều 58 của Luật Bảo vệ môi trường, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 146/2025/QH15, đặt ra trách nhiệm bảo vệ môi trường nông thôn đối với chính quyền địa phương. Trong đó, UBND cấp xã có vai trò tổ chức thực hiện các nhiệm vụ quản lý môi trường trên địa bàn, theo dõi chất lượng môi trường, hướng dẫn người dân và phối hợp xử lý những vấn đề phát sinh. UBND cấp tỉnh có trách nhiệm chỉ đạo, bố trí nguồn lực và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ bảo vệ môi trường theo thẩm quyền.
Trên cơ sở đó, chính quyền cấp xã cần chủ động rà soát các cơ sở sản xuất, nắm bắt tình hình phát sinh chất thải, xác định những khu vực có nguy cơ ô nhiễm để xây dựng phương án bảo vệ môi trường phù hợp. Công tác quản lý cần gắn với việc thống kê, phân loại, tổ chức thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải từ hoạt động sản xuất, tiểu thủ công nghiệp và sinh hoạt. Đồng thời, cần duy trì hoạt động kiểm tra, giám sát, hướng dẫn các hộ thực hiện đúng quy định và phối hợp xử lý những cơ sở không đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường.
Ở cấp cộng đồng, các tổ tự quản môi trường có thể phối hợp với chính quyền địa phương tuyên truyền, vận động hộ sản xuất thực hiện phân loại chất thải, giữ gìn vệ sinh khu vực sản xuất và không xả thải tùy tiện ra ao, hồ, kênh, mương. Người dân cần được tạo điều kiện tham gia phản ánh những vấn đề phát sinh, giám sát việc thực hiện các cam kết bảo vệ môi trường và cùng duy trì cảnh quan chung. Những mô hình tự quản hoạt động hiệu quả cần được biểu dương, nhân rộng, tạo sự chuyển biến từ nhận thức sang hành động cụ thể.
Đặc biệt, việc nâng cao chất lượng tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới cần được thực hiện theo hướng thực chất, không chạy theo hình thức. Một địa phương không thể được xem là có môi trường tốt chỉ dựa trên những tuyến đường sạch đẹp, hàng cây xanh hay các đợt tổng vệ sinh định kỳ, trong khi nước thải sản xuất vẫn chưa được kiểm soát, chất thải còn tồn đọng và hoạt động sản xuất gây ảnh hưởng đến khu dân cư.
Do đó, các địa phương cần gắn việc đánh giá kết quả xây dựng nông thôn mới với khả năng duy trì hệ thống thu gom, xử lý chất thải, mức độ tuân thủ quy định môi trường của các cơ sở sản xuất và hiệu quả hoạt động của các mô hình tự quản. Việc thực hiện nội dung 8.3 trong Bộ tiêu chí quốc gia giai đoạn 2026–2030 cần được quan tâm đúng mức, bảo đảm các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và làng nghề trên địa bàn vừa phù hợp với quy hoạch, vừa đáp ứng yêu cầu pháp luật về bảo vệ môi trường.
Bên cạnh nhiệm vụ kiểm soát ô nhiễm, phát triển làng nghề theo hướng xanh và bền vững còn mở ra cơ hội nâng cao giá trị sản phẩm. Khi cơ sở sản xuất chú trọng sử dụng nguyên liệu tiết kiệm, cải tiến công nghệ, kiểm soát chất thải và bảo đảm điều kiện vệ sinh, sản phẩm làng nghề sẽ có thêm lợi thế trong quá trình tiếp cận thị trường. Các hợp tác xã và doanh nghiệp có thể phát huy vai trò liên kết, hỗ trợ hộ sản xuất cải thiện quy trình, xây dựng thương hiệu và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Đối với những làng nghề có tiềm năng phát triển du lịch trải nghiệm, môi trường sạch sẽ cũng là điều kiện quan trọng để hình thành không gian tham quan, giới thiệu nghề truyền thống và quảng bá sản phẩm địa phương. Tuy nhiên, hoạt động du lịch cần được tổ chức phù hợp với khả năng tiếp nhận của môi trường, không làm gia tăng áp lực chất thải hoặc ảnh hưởng đến không gian sinh hoạt của người dân.
Có thể thấy, xử lý ô nhiễm môi trường tại làng nghề là nhiệm vụ vừa cấp thiết, vừa có ý nghĩa lâu dài đối với quá trình xây dựng nông thôn mới. Khi công tác quản lý được thực hiện đồng bộ, công nghệ sản xuất từng bước đổi mới và trách nhiệm cộng đồng được phát huy, những tồn tại về môi trường sẽ có điều kiện được khắc phục. Đây cũng là nền tảng để làng nghề duy trì hoạt động sản xuất, bảo tồn giá trị truyền thống, nâng cao thu nhập và đóng góp tích cực vào mục tiêu xây dựng nông thôn xanh, sạch, đẹp và phát triển bền vững./.