Không gian xanh tạo nền tảng cho những miền quê đáng sống
Xây dựng nông thôn mới không chỉ là quá trình hoàn thiện đường giao thông, trường học, nhà văn hóa hay hệ thống hạ tầng kỹ thuật. Đích đến quan trọng hơn là tạo dựng môi trường sống an toàn, thuận tiện, hài hòa với thiên nhiên và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người dân. Trong hành trình đó, không gian xanh nông thôn cần được quan tâm như một thành phần thiết yếu của quy hoạch khu dân cư và phát triển cộng đồng.
Không gian xanh hiện diện trong những hàng cây ven đường, vườn hộ, ao làng, khuôn viên công cộng và các khoảng đất được tổ chức thành nơi sinh hoạt chung. Khi được bố trí phù hợp, cây xanh tạo bóng mát, góp phần điều hòa vi khí hậu; thảm thực vật và bề mặt đất có khả năng thấm nước hỗ trợ quá trình giữ nước tự nhiên. Những lợi ích này phụ thuộc vào điều kiện địa hình, loại cây, diện tích và phương thức quản lý, nhưng đều cho thấy vai trò của việc kết hợp cảnh quan tự nhiên với hạ tầng dân cư.
Giá trị của không gian xanh còn nằm ở khả năng cải thiện trải nghiệm sống hằng ngày. Một tuyến đường có bóng cây, khuôn viên nhà văn hóa sạch đẹp hay khoảng sân chung được chăm sóc tốt có thể trở thành nơi người dân nghỉ ngơi, gặp gỡ và tổ chức hoạt động cộng đồng. Những không gian ấy không cần quy mô lớn mới phát huy tác dụng; điều quan trọng là phù hợp với nhu cầu sử dụng, bảo đảm an toàn và được duy trì thường xuyên.
Tuy nhiên, phát triển không gian xanh không thể chỉ dừng ở việc trồng cây theo phong trào. Nếu thiếu quy hoạch, lựa chọn giống cây không phù hợp hoặc không có phương án chăm sóc, cảnh quan có thể xuống cấp sau một thời gian ngắn. Bởi vậy, mỗi công trình xanh cần được tính toán ngay từ đầu về vị trí, công năng, khả năng tiếp cận, nguồn lực duy tu và trách nhiệm quản lý.
Định hướng này cần được đặt trong tổng thể nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới. Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg ngày 29/12/2025 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026–2030, tạo cơ sở để các địa phương triển khai nhiệm vụ theo bộ tiêu chí của giai đoạn mới. Từ định hướng chung đó, việc phát triển không gian xanh cần gắn với quy hoạch, bảo vệ môi trường và điều kiện thực tế của từng địa bàn, tránh đầu tư riêng lẻ, thiếu liên kết với hệ thống hạ tầng hiện có.
Quy hoạch xanh gắn với gìn giữ bản sắc làng quê
Mỗi vùng nông thôn có đặc điểm riêng về địa hình, khí hậu, tập quán sinh hoạt và cảnh quan. Có nơi gắn với vườn cây, ao hồ; có nơi nổi bật bởi những con đường làng, hàng cây lâu năm, kiến trúc truyền thống hoặc không gian sản xuất nông nghiệp. Đây là những giá trị cần được nhận diện và gìn giữ khi tổ chức không gian xanh, thay vì áp dụng một mô hình giống nhau cho mọi địa phương.
Trong các khu dân cư tập trung, địa phương có thể ưu tiên cải tạo khuôn viên công cộng, bổ sung cây xanh tại những vị trí phù hợp và tận dụng quỹ đất đủ điều kiện để hình thành sân chơi, vườn hoa. Với những khu vực có ao hồ, kênh mương, cần kết hợp bảo vệ mặt nước, kiểm soát nguồn thải và duy trì khả năng thoát nước. Tại các vùng có lợi thế về vườn cây, làng nghề hoặc cảnh quan truyền thống, việc phát triển không gian xanh nên đi cùng bảo tồn kiến trúc, văn hóa và sinh kế địa phương.
Một yêu cầu quan trọng là lựa chọn cây trồng dựa trên điều kiện thực tế. Cây cần thích nghi với khí hậu, thổ nhưỡng, có đặc điểm sinh trưởng phù hợp và không gây ảnh hưởng đến giao thông, đường dây điện hay công trình ngầm. Việc bố trí cây xanh cũng cần tính đến khả năng chống chịu trước thời tiết bất lợi, nhu cầu chăm sóc và chi phí duy trì. Đối với ao hồ, kênh mương, chỉnh trang cảnh quan phải đi cùng bảo đảm chất lượng nước và an toàn cho người sử dụng, không chỉ tập trung vào hình thức bên ngoài.
Quy hoạch xanh cũng cần được thực hiện đồng bộ với hệ thống giao thông, thoát nước, thu gom chất thải và tổ chức không gian dân cư. Nếu trồng cây nhưng không có giải pháp xử lý rác thải, bảo vệ nguồn nước thì chất lượng môi trường khó được cải thiện bền vững. Tương tự, một khuôn viên đẹp nhưng thiếu lối tiếp cận thuận tiện hoặc không đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của người dân sẽ khó phát huy hiệu quả đầu tư.
Bên cạnh nguồn lực đầu tư ban đầu, công tác quản lý sau xây dựng cần được xác định rõ. Địa phương cần phân công đơn vị phụ trách, xây dựng kế hoạch chăm sóc cây, vệ sinh khu vực công cộng và kiểm tra các hạng mục có nguy cơ mất an toàn. Người dân, tổ chức đoàn thể, hợp tác xã và doanh nghiệp có thể tham gia trên cơ sở tự nguyện, minh bạch và phù hợp quy định. Khi cộng đồng được tham gia lựa chọn, sử dụng và chăm sóc không gian chung, trách nhiệm bảo vệ cảnh quan sẽ có điều kiện trở thành thói quen thường xuyên.
Thay vì chạy theo số lượng công trình, các địa phương nên ưu tiên chất lượng và hiệu quả sử dụng. Nơi có quỹ đất hạn chế có thể cải thiện những không gian hiện hữu; nơi còn nhiều cảnh quan tự nhiên cần tập trung bảo vệ và kết nối các khu vực xanh. Cách tiếp cận phù hợp sẽ giúp tiết kiệm nguồn lực, hạn chế đầu tư dàn trải và giữ được nét riêng của từng miền quê.
Phát huy giá trị không gian xanh trong phát triển bền vững
Không gian xanh nông thôn có thể hỗ trợ phát triển kinh tế khi được kết nối hợp lý với sản xuất, dịch vụ và các giá trị văn hóa địa phương. Cảnh quan sạch đẹp, môi trường thân thiện và bản sắc được gìn giữ là những điều kiện thuận lợi để tổ chức hoạt động trải nghiệm nông nghiệp, giới thiệu sản phẩm đặc trưng hoặc phát triển du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, cảnh quan chỉ là một yếu tố hỗ trợ; hiệu quả kinh tế còn phụ thuộc vào chất lượng sản phẩm, năng lực tổ chức dịch vụ, nhu cầu thị trường và cách phân chia lợi ích.
Với những địa phương có định hướng phát triển du lịch nông thôn, việc kết nối vườn cây, đường làng, mặt nước, làng nghề và không gian văn hóa có thể tạo nên trải nghiệm mang dấu ấn riêng. Quá trình này cần tránh thương mại hóa quá mức hoặc xây dựng công trình làm thay đổi cảnh quan truyền thống. Hoạt động du lịch phải gắn với bảo vệ môi trường, tôn trọng sinh hoạt của cư dân và tạo cơ hội để người dân trực tiếp tham gia cung cấp sản phẩm, dịch vụ.
Ở góc độ sản xuất, phát triển không gian xanh cần đi cùng sử dụng đất hợp lý, bảo vệ nguồn nước và quản lý chất thải nông nghiệp. Tùy đặc điểm từng vùng, địa phương có thể xem xét bố trí dải cây xanh phù hợp, bảo vệ khu vực mặt nước hoặc cải thiện cảnh quan tại nơi tiếp giáp giữa khu dân cư và khu sản xuất. Những giải pháp này cần được lựa chọn trên cơ sở điều kiện sinh thái và yêu cầu canh tác, không áp dụng máy móc hoặc mặc định rằng mọi hình thức trồng cây đều mang lại hiệu quả như nhau.
Để bảo đảm tính bền vững, kế hoạch phát triển không gian xanh cần xác định rõ khu vực ưu tiên, nguồn kinh phí, đơn vị chịu trách nhiệm và cơ chế giám sát. Các nội dung theo dõi nên tập trung vào tình trạng sinh trưởng của cây, vệ sinh môi trường, chất lượng mặt nước, mức độ an toàn, khả năng tiếp cận của người dân và chi phí duy tu. Việc đánh giá cần phản ánh chất lượng thực tế của không gian xanh, thay vì chỉ thống kê số cây được trồng hoặc số công trình được hoàn thành.
Cùng với đầu tư hạ tầng, nâng cao ý thức cộng đồng là nhiệm vụ cần được duy trì thường xuyên. Trường học, tổ chức đoàn thể, hợp tác xã và các nhóm dân cư có thể phối hợp chăm sóc cây xanh, giữ gìn đường làng, bảo vệ ao hồ và thực hiện thu gom chất thải đúng quy định. Các hoạt động cần gắn với trách nhiệm cụ thể, tránh hình thức và có cơ chế duy trì sau mỗi đợt phát động.
Phát triển nông thôn bền vững không chỉ được thể hiện qua những công trình mới mà còn ở khả năng bảo vệ môi trường, gìn giữ cảnh quan và nâng cao chất lượng sống qua thời gian. Không gian xanh vì thế cần được xem là một phần của hạ tầng sống, gắn với quy hoạch, sinh kế và trách nhiệm cộng đồng. Khi cây xanh được chăm sóc, mặt nước được bảo vệ và không gian công cộng được sử dụng hiệu quả, mỗi miền quê sẽ có thêm điều kiện để phát triển hài hòa, giữ gìn bản sắc và trở thành nơi đáng sống đối với người dân./.