Chuỗi sản xuất – chế biến – tiêu thụ phải bắt đầu từ thị trường
Sai lầm dễ gặp khi xây dựng chuỗi nông sản là bắt đầu bằng câu hỏi: “Địa phương đang có gì?”. Cách tiếp cận phù hợp hơn là đặt câu hỏi: “Thị trường cần gì và địa phương có thể sản xuất sản phẩm nào một cách ổn định?”
Một chuỗi chỉ có ý nghĩa khi sản phẩm cuối cùng tìm được người mua. Nếu sản xuất tăng nhưng không có đầu ra, nông dân vẫn đối mặt với tình trạng được mùa, khó tiêu thụ. Nếu chỉ đầu tư nhà xưởng mà không có nguồn nguyên liệu ổn định, công suất chế biến cũng khó được khai thác.
Tài liệu của Khuyến nông Việt Nam xác định chuỗi giá trị nông sản gồm nhiều khâu từ sản xuất, thu gom - vận chuyển đến chế biến và phân phối. Mỗi khâu đều có vai trò trong việc tạo thêm giá trị cho sản phẩm.
Vì vậy, chuỗi sản xuất – chế biến – tiêu thụ cần được thiết kế từ đầu theo hướng thị trường dẫn dắt sản xuất, thay vì sản xuất xong mới tìm nơi bán.
Xác định một sản phẩm có đủ điều kiện để xây dựng chuỗi
Không phải sản phẩm nào cũng cần xây dựng chuỗi ngay.
Địa phương nên lựa chọn sản phẩm có một số lợi thế rõ ràng như nguồn nguyên liệu tương đối ổn định, có người sản xuất quan tâm, có thị trường hoặc khả năng phát triển thị trường và có cơ hội nâng giá trị thông qua sơ chế, chế biến.
Đó có thể là nông sản chủ lực của địa phương, sản phẩm đặc trưng vùng miền hoặc sản phẩm đã hình thành thương hiệu nhưng còn hạn chế ở khâu chế biến và tiêu thụ.
Quan trọng hơn, phải xác định được ai là người chịu trách nhiệm điều phối chuỗi.
Nếu không có một đầu mối đứng ra tập hợp nông dân, thống nhất quy trình, kiểm soát chất lượng và kết nối thị trường, chuỗi rất dễ bị đứt ở giữa.
Trong nhiều mô hình, hợp tác xã có thể đảm nhiệm vai trò kết nối giữa các hộ sản xuất với doanh nghiệp và thị trường. Tài liệu khuyến nông cũng xác định HTX có thể đóng vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp và nông dân trong tổ chức sản xuất, thu gom và tiêu thụ sản phẩm.
Chuỗi sản xuất – chế biến – tiêu thụ cần một vùng nguyên liệu ổn định
Có thị trường nhưng không có nguyên liệu ổn định thì doanh nghiệp khó chế biến. Có nhà máy nhưng nguyên liệu không đồng đều thì sản phẩm khó giữ chất lượng.
Do đó, xây dựng vùng nguyên liệu là một trong những việc cần làm trước khi đầu tư mạnh vào chế biến.
Nông dân tham gia chuỗi cần thống nhất về giống, thời vụ, quy trình chăm sóc, sử dụng vật tư, thu hoạch và sơ chế theo yêu cầu của sản phẩm. Những yêu cầu này không nhất thiết phải giống nhau đối với mọi ngành hàng, nhưng phải đủ rõ để các hộ cùng tham gia tạo ra sản phẩm có chất lượng tương đối đồng nhất.
Khuyến nông Việt Nam từng nhấn mạnh việc liên kết theo chuỗi cần gắn các khâu từ cung cấp đầu vào, quy trình sản xuất, chế biến đến bao tiêu sản phẩm.
Điều đó cho thấy vùng nguyên liệu không chỉ là diện tích sản xuất. Đó còn là một vùng sản xuất có tổ chức, trong đó người tham gia hiểu mình cần sản xuất gì, sản xuất như thế nào và sản phẩm sẽ đi về đâu.
Không nên xây nhà máy trước rồi mới tìm nguyên liệu
Đầu tư chế biến thường đòi hỏi nguồn vốn lớn. Vì vậy, nếu địa phương hoặc doanh nghiệp chưa xác định được nguồn nguyên liệu, việc đầu tư dây chuyền công suất lớn có thể tạo áp lực ngay từ đầu.
Một cơ sở chế biến phù hợp cần được tính toán dựa trên lượng nguyên liệu thực tế, mùa vụ, khả năng thu gom, thời gian bảo quản và nhu cầu thị trường.
Nếu nguyên liệu chỉ tập trung trong một thời gian ngắn, cần tính đến giải pháp bảo quản hoặc chế biến sơ bộ. Nếu nguyên liệu phân tán, phải tính chi phí thu gom và vận chuyển.
Nói cách khác, chuỗi sản xuất – chế biến – tiêu thụ không thể chỉ nhìn vào nhà máy. Nhà máy chỉ là một mắt xích trong cả chuỗi.
Sơ chế tại địa phương giúp giảm áp lực cho người sản xuất
Ở nhiều vùng nông thôn, sản phẩm được đưa thẳng từ ruộng, vườn hoặc ao nuôi ra thị trường. Khi chưa có khâu sơ chế phù hợp, người sản xuất thường phải bán nhanh, đặc biệt với những mặt hàng dễ hư hỏng.
Việc hình thành điểm sơ chế tại địa phương có thể giúp phân loại, làm sạch, đóng gói hoặc bảo quản sản phẩm trước khi chuyển sang các khâu tiếp theo.
Khâu này tuy không phải lúc nào cũng tạo ra giá trị lớn nhất, nhưng lại có vai trò quan trọng trong việc giữ chất lượng và giảm tổn thất sau thu hoạch.
Với hợp tác xã, đây cũng có thể là một trong những dịch vụ thiết thực để cung cấp cho thành viên thay vì mỗi hộ tự thực hiện một cách khác nhau.
Chế biến phải tạo ra sản phẩm mà thị trường sẵn sàng trả tiền
Mục tiêu của chế biến không phải đơn giản là biến một nông sản tươi thành một sản phẩm khác.
Một sản phẩm chế biến chỉ có ý nghĩa kinh tế khi giải quyết được một nhu cầu cụ thể của thị trường.
Có thể là kéo dài thời gian bảo quản, tạo sự thuận tiện cho người tiêu dùng, ổn định chất lượng, nâng giá trị sản phẩm hoặc tạo ra một sản phẩm đặc trưng có khả năng xây dựng thương hiệu.
Do đó, trước khi đầu tư máy móc, cơ sở chế biến cần xác định:
- Sản phẩm chế biến dành cho ai?
- Thị trường nào sẽ tiêu thụ?
- Quy cách đóng gói ra sao?
- Khối lượng có thể tiêu thụ?
- Mức giá thị trường chấp nhận?
- Chi phí nguyên liệu và chế biến bao nhiêu?
- Khả năng mở rộng sản xuất thế nào?
Nếu chưa trả lời được những câu hỏi này, không nên vội mở rộng dây chuyền.
Chuỗi sản xuất – chế biến – tiêu thụ cần thống nhất tiêu chuẩn chất lượng
Khi nhiều hộ cùng sản xuất một sản phẩm, chất lượng không thể phụ thuộc hoàn toàn vào kinh nghiệm của từng người.
Cần có những yêu cầu thống nhất về giống, nguyên liệu, quy trình sản xuất, thu hoạch, phân loại và bảo quản tùy từng ngành hàng.
Đối với những sản phẩm đưa vào chế biến thực phẩm, yêu cầu về vệ sinh, an toàn và kiểm soát chất lượng càng quan trọng.
Khuyến nông Việt Nam cũng xác định việc áp dụng quy trình kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc có vai trò trong liên kết sản xuất, tiêu thụ, đặc biệt khi sản phẩm hướng đến những thị trường có yêu cầu cao.
Khi chất lượng được kiểm soát từ đầu, doanh nghiệp chế biến sẽ giảm bớt rủi ro ở khâu tiếp nhận nguyên liệu, còn người sản xuất có cơ sở rõ ràng để cải thiện sản phẩm.
Hợp tác xã có thể trở thành “mắt xích” quan trọng của chuỗi
Một chuỗi có nhiều hộ dân nhưng không có đầu mối tổ chức sẽ khó vận hành.
Hợp tác xã có thể đảm nhận một số công việc mà từng hộ riêng lẻ khó thực hiện hiệu quả như tập hợp sản lượng, thống nhất quy trình, mua chung một số vật tư, tổ chức sơ chế, kết nối doanh nghiệp và hỗ trợ tiêu thụ.
Tài liệu của Khuyến nông Việt Nam về chuỗi giá trị cũng mô tả vai trò của HTX, tổ hợp tác trong việc mua chung vật tư, bán chung nông sản, cung cấp dịch vụ kỹ thuật và giám sát tiêu chuẩn.
Tuy nhiên, muốn HTX thực sự trở thành trung tâm của chuỗi, năng lực quản trị cũng phải được nâng lên.
HTX không chỉ cần biết sản xuất mà còn phải biết tính chi phí, xây dựng kế hoạch kinh doanh, đàm phán hợp đồng, quản lý chất lượng, theo dõi đơn hàng và xử lý những tình huống phát sinh.
Doanh nghiệp không chỉ nên đến để thu mua
Trong một chuỗi bền vững, doanh nghiệp không nên chỉ xuất hiện ở khâu cuối để mua sản phẩm.
Doanh nghiệp có thể tham gia từ sớm bằng việc đưa ra yêu cầu về sản phẩm, quy cách, chất lượng, sản lượng và thời gian giao hàng.
Khi yêu cầu của thị trường được truyền ngược về vùng sản xuất, người nông dân có thể điều chỉnh cách sản xuất ngay từ đầu.
Mô hình liên kết này giúp hạn chế tình trạng sản xuất một loại sản phẩm nhưng thị trường lại cần một sản phẩm khác.
Khuyến nông Quốc gia từng đề xuất tăng cường liên kết theo chiều dọc từ vật tư đầu vào, sản xuất, chế biến đến bao tiêu; đồng thời liên kết theo chiều ngang giữa các nhóm sản xuất và HTX để phối hợp các khâu.
Hợp đồng phải rõ ràng, quyền lợi phải được chia sẻ
Một chuỗi chỉ bền vững khi các bên cùng có lợi.
Người nông dân cần biết tiêu chuẩn sản phẩm, khối lượng, thời điểm giao hàng, phương thức thanh toán và những trường hợp sản phẩm không đạt yêu cầu.
Doanh nghiệp cũng cần có cơ chế bảo đảm nguồn hàng phù hợp với hợp đồng và kế hoạch kinh doanh.
Hợp đồng không nên chỉ được xem là thủ tục để ký kết. Đó phải là cơ sở để các bên hiểu rõ trách nhiệm của mình.
Khuyến nông Việt Nam cũng từng đề cập đến việc chuyển từ sản xuất, tiêu thụ thụ động sang liên kết sản xuất và tiêu thụ theo hợp đồng nhằm tăng tính ổn định cho chuỗi.
Chế biến ngay tại nông thôn không có nghĩa là mọi thứ đều phải làm tại một nơi
“Ngay tại nông thôn” không nhất thiết đồng nghĩa với việc xây dựng một nhà máy lớn ngay trong mỗi xã.
Một chuỗi có thể được tổ chức theo nhiều tầng.
Nông dân tập trung sản xuất và thu hoạch; HTX thực hiện tập kết, phân loại, sơ chế; cơ sở chế biến đảm nhiệm công đoạn sâu hơn; doanh nghiệp phân phối đưa sản phẩm đến thị trường.
Cách tổ chức này giúp mỗi chủ thể tập trung vào công việc mình có lợi thế.
Theo tài liệu khuyến nông, chuỗi giá trị có thể bao gồm các tác nhân từ sản xuất, thu gom, vận chuyển, chế biến đến phân phối, cùng với sự hỗ trợ của chính quyền, ngân hàng, viện trường và hệ thống khuyến nông.
Như vậy, xây dựng chuỗi không phải là gom tất cả công đoạn về một địa điểm, mà là kết nối các công đoạn thành một hệ thống hoạt động ăn khớp.
Đưa công nghệ số vào để theo dõi chuỗi
Khi chuỗi phát triển, lượng thông tin cần quản lý cũng tăng lên.
Đó có thể là diện tích vùng nguyên liệu, số hộ tham gia, sản lượng dự kiến, lịch thu hoạch, lượng hàng đã giao, chất lượng nguyên liệu, tồn kho và đơn hàng.
Việc ghi chép và quản lý dữ liệu bằng công cụ số có thể giúp HTX và doanh nghiệp theo dõi chuỗi thuận tiện hơn.
Đặc biệt, khi sản phẩm cần truy xuất nguồn gốc, dữ liệu về quá trình sản xuất và lưu thông cần được thu thập từ các khâu liên quan.
Tuy nhiên, chuyển đổi số không nên bắt đầu bằng việc mua một phần mềm đắt tiền. Điều quan trọng trước tiên là xác định cần quản lý dữ liệu gì và dữ liệu đó giúp giải quyết vấn đề nào.
Xây dựng thương hiệu từ chính vùng nguyên liệu
Khi sản phẩm đã có chuỗi ổn định, địa phương có thêm điều kiện để xây dựng thương hiệu.
Thương hiệu không chỉ nằm trên bao bì. Nó phải được hình thành từ chất lượng ổn định, câu chuyện sản phẩm, vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất và khả năng đáp ứng đơn hàng.
Một sản phẩm địa phương nếu mỗi vụ một chất lượng, mỗi hộ một cách làm thì rất khó xây dựng niềm tin lâu dài với người tiêu dùng.
Ngược lại, khi vùng nguyên liệu được tổ chức tốt, sản phẩm được chế biến thống nhất và thông tin được quản lý rõ ràng, thương hiệu có nền tảng để phát triển.
Chuỗi sản xuất – chế biến – tiêu thụ không thể xây dựng trong một mùa vụ
Một chuỗi bền vững cần thời gian để thử nghiệm và điều chỉnh.
Giai đoạn đầu có thể chỉ nên lựa chọn một sản phẩm, một nhóm hộ, một HTX và một số đối tác tiêu thụ. Sau mỗi vụ, các bên đánh giá lại sản lượng, chất lượng, chi phí, tỷ lệ hao hụt, khả năng tiêu thụ và hiệu quả kinh tế.
Nếu mô hình hoạt động tốt, mới mở rộng vùng nguyên liệu hoặc đầu tư thêm công suất chế biến.
Cách làm từng bước giúp giảm rủi ro và tránh tình trạng đầu tư lớn nhưng chuỗi chưa đủ năng lực vận hành.
Sáu bước để bắt đầu một chuỗi ngay tại địa phương
Đối với một địa phương muốn xây dựng chuỗi sản xuất – chế biến – tiêu thụ, có thể bắt đầu theo sáu bước:
Một là, chọn sản phẩm có lợi thế.
Ưu tiên sản phẩm có nguồn nguyên liệu, người sản xuất và thị trường tiềm năng.
Hai là, khảo sát thị trường trước khi mở rộng sản xuất.
Xác định người mua, yêu cầu chất lượng, sản lượng và quy cách sản phẩm.
Ba là, tổ chức vùng nguyên liệu.
Tập hợp hộ dân, thống nhất quy trình và lịch sản xuất.
Bốn là, xác định khâu sơ chế và chế biến.
Tính toán công suất theo nguồn nguyên liệu thực tế, không đầu tư theo phong trào.
Năm là, xây dựng liên kết tiêu thụ.
HTX, doanh nghiệp và các đơn vị phân phối cần thống nhất trách nhiệm, tiêu chuẩn và phương thức giao nhận.
Sáu là, đánh giá rồi mới mở rộng.
Sau mỗi vụ hoặc mỗi giai đoạn sản xuất, cần tính lại hiệu quả trước khi tăng quy mô.
Giữ giá trị ở nông thôn bằng cách giữ lại nhiều khâu hơn
Nông thôn không chỉ nên là nơi cung cấp nguyên liệu thô.
Khi có vùng nguyên liệu ổn định, cơ sở sơ chế, chế biến, đóng gói, kho bảo quản và hệ thống phân phối phù hợp, nhiều công đoạn tạo giá trị có thể được tổ chức ngay tại địa phương.
Điều này không có nghĩa mọi sản phẩm đều phải chế biến sâu. Với từng ngành hàng, cần xác định công đoạn nào tạo thêm giá trị và công đoạn nào có thể thực hiện hiệu quả tại địa phương.
Quan trọng nhất là người sản xuất không đứng một mình ở đầu chuỗi, còn doanh nghiệp xuất hiện ở cuối chuỗi. Các bên cần cùng tham gia và chia sẻ thông tin.
Xây dựng chuỗi từ chính những lợi thế của nông thôn
Một vùng quê có thể không có nhà máy lớn, nhưng có đất đai, nguyên liệu, lao động, sản phẩm đặc trưng và những giá trị văn hóa riêng. Đó là những nền tảng quan trọng để hình thành chuỗi giá trị nếu được tổ chức hợp lý.
Chuỗi sản xuất – chế biến – tiêu thụ không phải câu chuyện của riêng nông dân, HTX hay doanh nghiệp. Đó là quá trình kết nối nhiều mắt xích, từ người tạo ra nguyên liệu đến người mua sản phẩm cuối cùng.
Khi sản xuất được tổ chức theo nhu cầu thị trường, chế biến được đầu tư đúng mức và tiêu thụ được xây dựng từ sớm, nông sản có cơ hội thoát khỏi vòng luẩn quẩn “được mùa - mất giá”.
Quan trọng hơn, giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm bán ra, mà còn nằm ở việc tạo thêm việc làm, phát triển dịch vụ, nâng cao năng lực của HTX và giữ lại nhiều hơn giá trị kinh tế ngay trên chính quê hương.
Đó là cách để nông thôn không chỉ sản xuất ra nguyên liệu cho nơi khác, mà từng bước trở thành nơi sản xuất hàng hóa, chế biến sản phẩm và xây dựng thương hiệu của chính mình./.