Rơm rạ sau thu hoạch không phải là thứ bỏ đi
Khi máy gặt rời khỏi ruộng, phần hạt lúa đã được đưa về nhà nhưng một lượng lớn sinh khối vẫn còn lại trên đồng. Nếu không có phương án xử lý, việc đốt thường được lựa chọn vì nhanh và ít tốn công.
Tuy nhiên, cách nhìn này đang dần thay đổi.
Tài liệu mới của IRRI về quản lý rơm rạ cho rằng việc đốt thường xuất phát từ một vấn đề lớn hơn: người sản xuất thiếu thời gian, thiếu dịch vụ thu gom và chưa có đầu ra ổn định cho rơm. Vì vậy, muốn hạn chế đốt cần xây dựng được các phương án sử dụng phù hợp với điều kiện từng vùng. Các hướng được đề cập gồm thu gom cơ giới, cuộn và nén rơm, vùi rơm, ủ phân, sản xuất biochar, trồng nấm, thức ăn chăn nuôi và năng lượng sinh học.
Điều đó cho thấy câu chuyện không chỉ là “không được đốt rơm”, mà quan trọng hơn là phải có một phương án thay thế đủ thuận tiện và có giá trị.
Rơm rạ sau thu hoạch có thể được thu gom ngay bằng máy
Đối với những vùng sản xuất lúa tập trung, thu gom là bước đầu tiên để biến rơm rạ thành nguyên liệu.
Nếu để rơm phân tán trên mặt ruộng trong thời gian dài, việc thu gom sẽ khó khăn hơn, nhất là khi bước vào vụ sản xuất tiếp theo. Vì vậy, có thể tổ chức thu gom ngay sau khi máy gặt hoàn thành công việc.
Một hướng đã được ngành khuyến nông giới thiệu là sử dụng máy cuốn rơm để đưa rơm ra khỏi ruộng, sau đó ưu tiên tái sử dụng hoặc tuần hoàn tại địa phương.
Tuy nhiên, không phải hộ nào cũng cần mua máy.
Ở những vùng có diện tích nhỏ hoặc sản lượng không đủ lớn, hợp tác xã hoặc tổ dịch vụ có thể đứng ra tổ chức thu gom cho nhiều hộ. Cách làm này giúp máy được sử dụng thường xuyên hơn và giảm áp lực đầu tư riêng lẻ.
Khi rơm đã được gom thành từng cuộn hoặc tập kết tại điểm phù hợp, việc vận chuyển, bảo quản và đưa vào các công đoạn tiếp theo cũng thuận lợi hơn.
Không phải toàn bộ rơm đều phải đưa ra khỏi ruộng
Một điểm cần lưu ý là tận dụng rơm rạ không đồng nghĩa với việc phải thu gom toàn bộ rơm ra khỏi đồng ruộng.
Đối với phần gốc rạ còn lại, có thể áp dụng các biện pháp quản lý phù hợp ngay trên ruộng. Quy trình kỹ thuật sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp được Khuyến nông Việt Nam giới thiệu khuyến khích không đốt rơm và không vùi rơm trong điều kiện ruộng ngập nước; với gốc rạ có thể thúc đẩy phân hủy trong điều kiện không ngập nước bằng các biện pháp như cày vùi, băm, làm dập và sử dụng chế phẩm sinh học phù hợp.
Đây là điểm rất quan trọng vì xử lý rơm rạ phải gắn với lịch thời vụ và điều kiện đất đai.
Nếu chỉ đưa rơm xuống ruộng nhưng không quản lý quá trình phân hủy, rơm chưa kịp hoai có thể ảnh hưởng đến vụ sản xuất tiếp theo. Trung tâm Khuyến nông Thái Nguyên cũng lưu ý việc rơm rạ phân hủy không phù hợp trong điều kiện yếm khí có thể gây ngộ độc hữu cơ cho cây lúa.
Rơm rạ sau thu hoạch có thể trở thành phân hữu cơ
Đây là một trong những hướng phù hợp với các hộ sản xuất muốn đưa phụ phẩm quay trở lại đồng ruộng.
Rơm rạ có thể được xử lý bằng phương pháp ủ hoặc các quy trình sử dụng chế phẩm sinh học phù hợp để tạo nguồn hữu cơ phục vụ cây trồng.
Khuyến nông Việt Nam đã giới thiệu mô hình xử lý rơm rạ sau thu hoạch thành phân bón hữu cơ bằng chế phẩm sinh học. Trong mô hình này, rơm rạ được xử lý ngay trên ruộng theo một quy trình cụ thể thay vì đốt bỏ.
Ưu điểm của hướng này là chất hữu cơ không bị đưa ra khỏi hệ thống sản xuất mà được quay trở lại đất.
Tuy nhiên, người dân không nên tự ý áp dụng một công thức xử lý cho mọi chân ruộng. Liều lượng chế phẩm, thời gian xử lý, điều kiện nước và cách làm đất cần tuân theo hướng dẫn kỹ thuật của sản phẩm hoặc cơ quan chuyên môn.
Điểm quan trọng nhất là rơm phải được xử lý để phân hủy đúng cách, chứ không phải chỉ đơn giản là vùi xuống đất.
Trồng nấm: biến rơm thành một sản phẩm mới
Nếu địa phương có điều kiện về lao động, kỹ thuật và thị trường, trồng nấm là một hướng đáng quan tâm.
Rơm rạ sau thu hoạch có thể được sử dụng làm nguyên liệu cho một số loại nấm. Khi đó, nguồn phụ phẩm không còn nằm lại ngoài đồng mà trở thành nguyên liệu cho một hoạt động sản xuất khác.
Năm 2026, cơ quan chuyên môn về biến đổi khí hậu thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường giới thiệu mô hình thu gom rơm rạ để trồng nấm như một hướng phát triển nông nghiệp tuần hoàn. Sau quá trình trồng nấm, rơm đã mục còn có thể được tận dụng tiếp để làm phân hữu cơ.
Khuyến nông Việt Nam cũng ghi nhận hướng trồng nấm rơm từ nguồn rơm được tận dụng hoặc thu mua tại Vĩnh Long, trong đó phần rơm mục sau thu hoạch nấm tiếp tục được sử dụng làm phân hữu cơ.
Như vậy, một lượng rơm có thể đi qua nhiều vòng sử dụng thay vì chỉ có một lựa chọn là đốt.
Rơm rạ có thể được sử dụng làm thức ăn cho gia súc
Một hướng khác là sử dụng rơm làm nguồn nguyên liệu thức ăn cho gia súc trong những điều kiện phù hợp.
Tài liệu kỹ thuật về sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp của Khuyến nông Việt Nam nêu rơm khô, có chất lượng phù hợp có thể được sử dụng để trồng nấm hoặc sản xuất thức ăn cho đại gia súc.
Tuy nhiên, đây là hướng cần chú ý đặc biệt đến chất lượng nguyên liệu.
Rơm phải được thu gom và bảo quản phù hợp; nguyên liệu bị mốc hoặc nhiễm bẩn không nên sử dụng tùy tiện cho vật nuôi.
Vì vậy, nếu lựa chọn hướng này, người chăn nuôi cần có quy trình bảo quản và xử lý phù hợp với từng loại vật nuôi, thay vì coi mọi loại rơm đều có thể sử dụng giống nhau.
Có thể sử dụng rơm để phủ gốc cây
Đối với rơm ướt hoặc rơm đã bắt đầu hoai mục, một hướng sử dụng khác là làm vật liệu phủ gốc cho cây trồng phù hợp.
Quy trình kỹ thuật của Khuyến nông Việt Nam cũng đề cập việc sử dụng rơm ướt hoặc rơm đã hoai mục để phủ gốc cây; trong khi rơm đã bị mốc có thể được đưa vào hướng sản xuất phân bón hữu cơ phù hợp.
Phủ gốc bằng vật liệu hữu cơ có thể giúp tận dụng nguồn sinh khối ngay tại địa phương và giảm nhu cầu phải vận chuyển rơm đi xa.
Nhưng cũng cần lựa chọn nguyên liệu sạch và sử dụng phù hợp với cây trồng, bởi rơm có nguồn gốc không rõ ràng hoặc bị nhiễm nấm bệnh không nên đưa tùy tiện vào khu vực sản xuất.
Không nên nghĩ rằng cứ vùi rơm xuống ruộng là đã xử lý xong
Đây là một trong những điểm người sản xuất cần đặc biệt lưu ý.
Rơm rạ chứa nhiều chất hữu cơ nhưng quá trình phân hủy cần có điều kiện phù hợp. Nếu đưa lượng lớn rơm vào ruộng ngập nước và để phân hủy trong điều kiện không thích hợp, quá trình phân hủy yếm khí có thể tạo ra methane.
Tài liệu kỹ thuật về sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp của Khuyến nông Việt Nam khuyến cáo không đốt rơm và không vùi rơm trong ruộng ngập nước; với gốc rạ, cần thúc đẩy phân hủy trong điều kiện không bị ngập nước theo quy trình phù hợp.
Do đó, mục tiêu không chỉ là “không đốt”, mà phải chuyển sang một phương thức quản lý rơm rạ có hiệu quả về cả sản xuất và môi trường.
Rơm rạ sau thu hoạch có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho sản phẩm mới
Ở quy mô lớn hơn, rơm rạ còn có thể được nghiên cứu và sử dụng làm nguyên liệu cho biochar, vật liệu sinh học hoặc một số sản phẩm khác.
Tài liệu IRRI năm 2026 liệt kê nhiều hướng quản lý rơm rạ như nén rơm, ủ compost, biochar, nấm, thức ăn chăn nuôi, biogas và syngas. Tuy nhiên, tài liệu cũng nhấn mạnh không có một giải pháp duy nhất phù hợp cho mọi nơi; lựa chọn phụ thuộc vào mùa vụ, điều kiện ruộng, nhân công, máy móc, thị trường và hệ thống hỗ trợ.
Điều này đặc biệt quan trọng với nông thôn Việt Nam.
Không nên vì một mô hình đang được quan tâm mà địa phương nào cũng đầu tư giống nhau. Điều cần xác định trước tiên là rơm đang có bao nhiêu, ở đâu, phát sinh vào thời điểm nào và có thể bán hoặc sử dụng vào việc gì.
Muốn tận dụng rơm hiệu quả, phải giải quyết bài toán thu gom
Nhiều ý tưởng tận dụng rơm rất dễ hình dung, nhưng khi triển khai thực tế lại gặp khó khăn ở khâu thu gom.
Rơm nằm rải rác trên nhiều thửa ruộng. Mùa thu hoạch diễn ra trong thời gian ngắn. Người dân lại cần nhanh chóng làm đất cho vụ tiếp theo.
Nếu không có máy móc, nhân công và nơi tập kết, chi phí thu gom có thể trở thành rào cản lớn.
Đây cũng là lý do IRRI cho rằng việc thiếu dịch vụ thu gom và thiếu đầu ra ổn định là những yếu tố khiến người dân vẫn lựa chọn đốt vì đây là phương án nhanh và đơn giản.
Giải pháp vì vậy không nhất thiết là yêu cầu từng hộ tự xử lý.
Hợp tác xã, tổ dịch vụ hoặc doanh nghiệp có thể đứng ra tổ chức thu gom. Khi nhiều hộ cùng sử dụng dịch vụ, máy cuốn rơm và phương tiện vận chuyển có thể được khai thác hiệu quả hơn.
Không nên thu gom rơm nếu chưa xác định được nơi sử dụng
Một vấn đề khác cũng cần tính đến là đầu ra.
Thu gom được rơm mới chỉ là bước đầu. Nếu không có nơi tiêu thụ hoặc phương án sử dụng, rơm được đưa từ ngoài đồng về lại trở thành một đống phụ phẩm cần xử lý.
Vì vậy, trước khi đầu tư máy móc hoặc tổ chức thu gom trên diện rộng, cần xác định:
- Rơm sẽ được dùng để làm gì?
- Ai sẽ sử dụng hoặc mua?
- Sản lượng cần bao nhiêu?
- Thời gian thu mua vào lúc nào?
- Rơm cần bảo quản ở điều kiện nào?
- Chi phí thu gom và vận chuyển bao nhiêu?
-Ai chịu trách nhiệm tập kết và vận chuyển?
Nếu trả lời được những câu hỏi này, việc thu gom rơm mới có thể hình thành thành một hoạt động kinh tế ổn định.
Có thể hình thành chuỗi giá trị từ rơm rạ
Một hướng đi đáng chú ý là không coi việc xử lý rơm là công việc riêng của từng hộ.
Có thể hình thành một chuỗi:
Nông dân sản xuất lúa → máy thu gom → điểm tập kết → cơ sở xử lý/chế biến → sản phẩm mới → thị trường.
Trong chuỗi đó, người nông dân cung cấp nguyên liệu; HTX hoặc tổ dịch vụ tổ chức thu gom; cơ sở chế biến đảm nhận khâu xử lý; doanh nghiệp hoặc đơn vị phân phối tìm đầu ra.
Khi các mắt xích được kết nối, rơm rạ mới có cơ hội chuyển từ một khoản chi phí xử lý thành nguồn nguyên liệu có giá trị.
Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với quan điểm của tài liệu IRRI: quản lý rơm hiệu quả cần được nhìn như một vấn đề của cả hệ thống, chứ không chỉ là thay đổi hành vi của người nông dân.
Mỗi vùng nên chọn một cách tận dụng phù hợp
Không có công thức chung cho mọi vùng sản xuất.
Với vùng có chăn nuôi đại gia súc, có thể nghiên cứu hướng sử dụng rơm làm thức ăn phù hợp.
Với nơi có nghề trồng nấm, rơm có thể trở thành nguyên liệu đầu vào.
Với vùng chuyên canh lúa và có điều kiện làm đất nhanh, quản lý gốc rạ ngay trên đồng theo quy trình kỹ thuật có thể là lựa chọn phù hợp.
Với vùng có doanh nghiệp hoặc HTX thu gom, rơm có thể được tập kết để cung cấp cho cơ sở chế biến.
Với những vùng chưa có đầu ra, trước mắt có thể ưu tiên các phương án tận dụng tại chỗ thay vì đầu tư một hệ thống chế biến lớn.
Điều quan trọng là chọn giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế, chứ không chạy theo một mô hình chỉ vì nơi khác đang làm.
Năm câu hỏi trước khi quyết định xử lý rơm
Trước mỗi vụ thu hoạch, hộ nông dân hoặc HTX có thể đặt ra năm câu hỏi:
Một là: Rơm sẽ được thu gom hay xử lý ngay trên ruộng?
Hai là: Nếu thu gom, ai sẽ thực hiện và bằng phương tiện nào?
Ba là: Rơm được sử dụng cho mục đích gì?
Bốn là: Chi phí thu gom, vận chuyển và xử lý có hợp lý không?
Năm là: Sau khi xử lý, sản phẩm hoặc nguyên liệu sẽ được sử dụng ở đâu?
Năm câu hỏi này giúp chuyển việc xử lý rơm từ một công việc phát sinh sau thu hoạch thành một phần của kế hoạch sản xuất.
Từ bỏ thói quen đốt rơm, bắt đầu một vòng tuần hoàn mới
Rơm rạ sau thu hoạch không nhất thiết phải trở thành khói trên cánh đồng.
Một phần có thể được thu gom làm nguyên liệu trồng nấm; một phần có thể được xử lý thành phân hữu cơ; phần phù hợp có thể sử dụng cho chăn nuôi; gốc rạ có thể được quản lý và thúc đẩy phân hủy theo quy trình kỹ thuật; ở quy mô lớn hơn, rơm có thể trở thành nguyên liệu cho các công nghệ chế biến sâu hơn. Những hướng này đều đã được các cơ quan chuyên môn và tài liệu kỹ thuật đề cập, nhưng hiệu quả thực tế phụ thuộc vào điều kiện từng địa phương.
Điều quan trọng nhất là thay đổi cách nhìn: rơm không chỉ là phần còn lại sau khi thu hoạch lúa, mà có thể là một nguồn nguyên liệu của vụ sản xuất tiếp theo.
Khi người dân có phương án xử lý thuận tiện, HTX có khả năng tổ chức thu gom, doanh nghiệp có đầu ra và công nghệ phù hợp, việc không đốt rơm không còn chỉ là câu chuyện bảo vệ môi trường.
Đó còn là câu chuyện về tiết kiệm tài nguyên, giảm lãng phí và tạo thêm giá trị từ chính những gì đang có trên đồng ruộng./.