Xử lý phụ phẩm nông nghiệp phải bắt đầu từ việc nhìn lại giá trị của “phần bỏ đi”
Trong sản xuất nông nghiệp, người dân thường tập trung vào sản phẩm chính như hạt lúa, rau, quả, ngô hay cây công nghiệp. Trong khi đó, một lượng lớn vật chất còn lại sau thu hoạch thường được gọi chung là phụ phẩm.
Rơm rạ sau thu hoạch lúa, thân và lá cây ngô, vỏ trấu, bã mía, cành lá sau thu hoạch, phụ phẩm từ sơ chế nông sản hay chất thải chăn nuôi đều có thể chứa chất hữu cơ và chất dinh dưỡng. Nếu được quản lý tốt, nguồn vật chất này có thể quay trở lại phục vụ sản xuất thay vì bị đốt bỏ hoặc để phân hủy không kiểm soát.
FAO xác định việc tái sử dụng phụ phẩm, tái chế dinh dưỡng và biến chất thải thành thức ăn, năng lượng, phân bón hoặc các sản phẩm sinh học là một phần quan trọng của kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp.
Tại Việt Nam, cơ quan khuyến nông cũng từng nhấn mạnh phụ phẩm nông nghiệp cần được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên có thể kéo dài chuỗi giá trị, với các hướng như chế biến thức ăn chăn nuôi, sản xuất phân bón hữu cơ, năng lượng sinh khối và phát triển các mô hình nông nghiệp tuần hoàn.
Xử lý phụ phẩm nông nghiệp bằng cách ủ thành phân hữu cơ
Một trong những hướng đơn giản và dễ tiếp cận nhất đối với hộ nông dân là tận dụng phụ phẩm thực vật và chất thải chăn nuôi để sản xuất phân hữu cơ.
Rơm rạ, thân lá cây, cỏ, phụ phẩm rau quả và phân chuồng có thể được đưa vào quá trình ủ phù hợp. Trong quá trình này, vật liệu hữu cơ được phân hủy và chuyển thành dạng ổn định hơn, thuận lợi cho việc sử dụng trong đất.
Theo FAO, ủ phân hữu cơ có thể giúp giảm lượng chất thải cần xử lý, hạn chế một số tác động môi trường trong quá trình lưu giữ chất thải và tạo ra vật liệu có thể sử dụng trong nông nghiệp.
Điều quan trọng là không nên hiểu đơn giản rằng cứ chất đống phụ phẩm lại là thành phân hữu cơ. Nguyên liệu cần được lựa chọn phù hợp, khu vực ủ phải bảo đảm điều kiện cần thiết và quá trình phân hủy cần được theo dõi.
Với hộ trồng trọt kết hợp chăn nuôi, cách làm này còn tạo ra một vòng tuần hoàn tương đối rõ: cây trồng tạo ra phụ phẩm; phụ phẩm được tận dụng; chất thải chăn nuôi được xử lý; sản phẩm sau quá trình ủ quay trở lại phục vụ đất và cây trồng.
Nhờ đó, xử lý phụ phẩm nông nghiệp không chỉ giải quyết vấn đề môi trường mà còn có thể giúp giảm nhu cầu mua một phần vật tư đầu vào.
Tận dụng phụ phẩm làm thức ăn chăn nuôi nhưng phải đặt an toàn lên trước
Một số phụ phẩm nông nghiệp có thể được tận dụng làm nguồn thức ăn hoặc nguyên liệu thức ăn cho vật nuôi nếu phù hợp với từng đối tượng và được xử lý đúng kỹ thuật.
Rơm, thân cây, phụ phẩm từ quá trình chế biến nông sản và một số nguồn sinh khối khác có thể trở thành nguồn nguyên liệu trong hệ thống trồng trọt - chăn nuôi. FAO xem việc sử dụng sinh khối không phù hợp làm thực phẩm cho con người để tạo thức ăn chăn nuôi là một trong những hướng giúp khép kín dòng vật chất trong hệ thống nông nghiệp.
Tuy nhiên, đây là lĩnh vực không nên làm theo kinh nghiệm truyền miệng một cách máy móc.
Không phải mọi loại phụ phẩm đều có thể cho vật nuôi ăn. Nguyên liệu phải được đánh giá về nguồn gốc, độ sạch, khả năng nhiễm nấm mốc, tạp chất và mức độ phù hợp với vật nuôi. Những phụ phẩm không bảo đảm an toàn không nên đưa vào khẩu phần.
Vì vậy, với hướng xử lý phụ phẩm nông nghiệp để làm thức ăn chăn nuôi, hộ sản xuất cần tìm hiểu quy trình kỹ thuật cụ thể thay vì chỉ dựa vào việc “tận dụng được gì thì tận dụng”.
Rơm rạ có thể trở thành nguyên liệu thay vì bị đốt bỏ
Rơm rạ là một ví dụ rõ về sự thay đổi trong cách nhìn đối với phụ phẩm nông nghiệp.
Nếu đốt ngoài đồng, người sản xuất vừa mất đi nguồn vật chất hữu cơ, vừa tạo ra khói và các chất phát sinh từ quá trình đốt. FAO hiện thúc đẩy các hướng sử dụng sinh khối phụ phẩm thay cho việc đốt bỏ, trong đó có sản xuất biochar và những chuỗi giá trị sinh học khác.
Tại Việt Nam, hướng thu gom rơm rạ để phục vụ sản xuất cũng đang được quan tâm. Một hướng đã được cơ quan chuyên môn giới thiệu là sử dụng rơm rạ làm nguyên liệu trồng nấm.
Điểm đáng chú ý là giá trị không nằm ở bản thân đống rơm, mà nằm ở cách tổ chức chuỗi thu gom - vận chuyển - bảo quản - chế biến - tiêu thụ.
Nếu người dân chỉ thu gom nhưng không có nơi tiêu thụ ổn định, phụ phẩm vẫn có thể trở thành gánh nặng. Ngược lại, khi có đơn vị thu mua hoặc mô hình sản xuất phù hợp, phụ phẩm có thể trở thành một nguồn nguyên liệu đầu vào có giá trị.
Xử lý phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất nấm
Trồng nấm từ rơm rạ và một số loại phụ phẩm thực vật là hướng tận dụng nguyên liệu khá trực quan.
Thay vì coi rơm sau thu hoạch là vật liệu phải loại bỏ, người sản xuất có thể đưa nguyên liệu vào một quy trình sản xuất mới nếu điều kiện kỹ thuật, giống, nhà trồng và đầu ra phù hợp.
Điểm quan trọng của mô hình này là phụ phẩm được chuyển từ một vật liệu có giá trị thấp sang nguyên liệu cho một sản phẩm mới.
Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế không nên được tính bằng giá trị sản phẩm cuối cùng בלבד. Người sản xuất phải tính cả chi phí thu gom nguyên liệu, vận chuyển, xử lý, giống, nhà trồng, nhân công, tỷ lệ hao hụt và thị trường tiêu thụ.
Đây cũng là nguyên tắc quan trọng khi xử lý phụ phẩm nông nghiệp theo hướng tạo thu nhập: phải tính được toàn bộ chi phí trước khi mở rộng quy mô.
Biến phụ phẩm thành nguyên liệu cho năng lượng và biochar
Ở quy mô lớn hơn, phụ phẩm nông nghiệp còn có thể được sử dụng làm nguyên liệu sinh khối hoặc sản xuất biochar.
FAO đang triển khai nghiên cứu và công cụ hỗ trợ phát triển thị trường biochar tại Việt Nam, với mục tiêu tận dụng sinh khối phụ phẩm, hạn chế đốt bỏ, giảm ô nhiễm và hỗ trợ sản xuất thích ứng với khí hậu.
Biochar có thể được sử dụng trong một số hệ thống quản lý đất và kết hợp với các vật liệu hữu cơ khác. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào loại nguyên liệu, phương pháp sản xuất và cách sử dụng; vì vậy không nên coi biochar là giải pháp áp dụng giống nhau cho mọi loại đất và mọi cây trồng.
Đối với hộ nông dân, đây thường không phải hướng nên tự đầu tư thiết bị ngay từ đầu. Có thể phù hợp hơn nếu hình thành vùng nguyên liệu, tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp đứng ra tổ chức thu gom và chế biến.
Muốn tạo thêm thu nhập, phải giải quyết được bài toán thu gom
Một trong những điểm khó nhất của xử lý phụ phẩm nông nghiệp không nằm ở công nghệ mà nằm ở khâu thu gom.
Phụ phẩm thường phân tán trên nhiều diện tích, phát sinh theo mùa vụ và có đặc điểm khác nhau. Nếu chi phí thu gom, đóng gói và vận chuyển quá cao, giá trị của phụ phẩm có thể không đủ bù chi phí.
Bởi vậy, thay vì mỗi hộ tự đầu tư toàn bộ thiết bị, có thể tính đến phương án liên kết giữa các hộ, hợp tác xã và đơn vị thu mua.
Một hợp tác xã có thể đóng vai trò tập hợp nguồn nguyên liệu, thống nhất cách thu gom và kết nối với cơ sở chế biến. Doanh nghiệp có thể đảm nhiệm khâu công nghệ và thị trường. Người dân cung cấp nguyên liệu và nhận lại giá trị từ nguồn phụ phẩm.
Cách làm này phù hợp với định hướng phát triển các hoạt động thu gom, vận chuyển, bảo quản và chế biến phụ phẩm mà ngành nông nghiệp từng đề cập.
Không phải phụ phẩm nào cũng nên bán ngay
Khi nói đến tạo thêm thu nhập từ phụ phẩm, nhiều người dễ nghĩ đến việc bán trực tiếp cho thương lái hoặc cơ sở thu gom. Đây là một lựa chọn, nhưng chưa chắc là lựa chọn có giá trị cao nhất.
Một số phụ phẩm có thể được sử dụng ngay tại trang trại để giảm chi phí đầu vào. Ví dụ, phụ phẩm thực vật phù hợp có thể được xử lý thành vật liệu hữu cơ; chất thải chăn nuôi có thể được quản lý và ủ thành phân; một số nguyên liệu có thể được sử dụng trong hệ thống trồng trọt - chăn nuôi.
FAO nhấn mạnh việc tái chế chất hữu cơ và dinh dưỡng có thể giúp giảm sự phụ thuộc vào đầu vào bên ngoài, đồng thời nâng cao tính tự chủ của người sản xuất.
Như vậy, thu nhập tăng thêm không nhất thiết chỉ đến từ tiền bán phụ phẩm. Khoản chi phí mua phân bón, vật tư hoặc một số đầu vào được giảm xuống cũng là một phần giá trị kinh tế.
Xử lý phụ phẩm nông nghiệp phải đi cùng kiểm soát môi trường
Tận dụng phụ phẩm không đồng nghĩa với việc sử dụng bằng mọi giá.
Nếu phụ phẩm bị tồn đọng, để phân hủy không kiểm soát hoặc được xử lý không đúng cách, nó vẫn có thể gây mùi, ô nhiễm nước, phát sinh khí và ảnh hưởng đến khu vực xung quanh. FAO lưu ý rằng quản lý chất hữu cơ không phù hợp có thể tạo ra các tác động về môi trường, kinh tế và sức khỏe.
Vì vậy, mục tiêu cuối cùng của xử lý phụ phẩm nông nghiệp không chỉ là “không vứt bỏ”, mà phải là tạo ra một quy trình sử dụng an toàn, có ích và có đầu ra.
Đặc biệt với các cơ sở chế biến, chăn nuôi hoặc mô hình tập trung, cần tính đến khu vực lưu giữ, nước thải, mùi, vệ sinh và an toàn trong quá trình xử lý.
Có thể bắt đầu từ một loại phụ phẩm thay vì làm tất cả cùng lúc
Một hộ nông dân không nhất thiết phải xây dựng ngay một mô hình nông nghiệp tuần hoàn phức tạp.
Cách thực tế hơn là lựa chọn một loại phụ phẩm phát sinh thường xuyên và một hướng sử dụng rõ ràng.
Chẳng hạn:
- Có nhiều rơm rạ: tìm phương án thu gom, xử lý và sử dụng phù hợp.
- Có nhiều phụ phẩm rau quả: xem xét hướng ủ hữu cơ nếu đáp ứng điều kiện kỹ thuật.
- Có chăn nuôi kết hợp trồng trọt: ưu tiên xây dựng vòng tuần hoàn giữa chất thải chăn nuôi và cây trồng.
- Có nguồn phụ phẩm tập trung: tính đến liên kết với cơ sở chế biến hoặc đơn vị thu mua.
- Có điều kiện đầu tư và nguồn nguyên liệu ổn định: mới xem xét những công nghệ chế biến sâu hơn.
Cách làm từng bước giúp người sản xuất kiểm soát được chi phí và đánh giá thị trường trước khi mở rộng.
Từ phụ phẩm đến nguồn thu: cần một chuỗi giá trị hoàn chỉnh
Muốn xử lý phụ phẩm nông nghiệp thực sự tạo ra thu nhập, cần nhìn toàn bộ chuỗi thay vì chỉ nhìn vào khâu xử lý.
Một chuỗi tương đối hoàn chỉnh có thể bắt đầu từ:
Thu gom → phân loại → bảo quản → xử lý → chế biến → kiểm soát chất lượng → tìm đầu ra → bán sản phẩm.
Ở mỗi khâu đều có chi phí và rủi ro.
Nếu không tính được đầu ra, không nên đầu tư thiết bị quá lớn. Nếu nguồn nguyên liệu không ổn định, không nên xây dựng dây chuyền có công suất vượt xa khả năng cung cấp. Nếu người vận hành chưa được đào tạo, công nghệ dù hiện đại cũng khó phát huy hiệu quả.
Đây là lý do các mô hình tuần hoàn cần sự tham gia của cả nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và các đơn vị hỗ trợ kỹ thuật. FAO cũng nhấn mạnh việc tạo giá trị từ phụ phẩm cần gắn với cộng đồng sản xuất, doanh nghiệp và các chuỗi giá trị phù hợp.
Xử lý phụ phẩm nông nghiệp để bảo vệ môi trường và làm giàu từ những thứ tưởng như bỏ đi
Phụ phẩm nông nghiệp chỉ trở thành chất thải khi chúng ta không tìm được cách sử dụng phù hợp.
Một bó rơm có thể là nguyên liệu; một phần thân lá có thể trở thành nguồn hữu cơ; chất thải chăn nuôi có thể được xử lý để quay trở lại đất; những dòng phụ phẩm khác có thể trở thành nguyên liệu cho thức ăn, năng lượng hoặc các sản phẩm mới.
Giá trị lớn nhất của xử lý phụ phẩm nông nghiệp không nằm ở việc tận dụng được bao nhiêu thứ, mà ở khả năng xây dựng một quy trình trong đó chất thải của khâu này trở thành đầu vào của khâu khác.
Khi người nông dân không còn xem phụ phẩm là thứ phải bỏ đi, bài toán môi trường bắt đầu chuyển thành bài toán kinh tế. Khi hợp tác xã và doanh nghiệp cùng tham gia tổ chức thu gom, chế biến và tiêu thụ, nguồn nguyên liệu phân tán có thể trở thành một phần của chuỗi giá trị mới.
Đó cũng là hướng đi để nông nghiệp không chỉ sản xuất nhiều hơn, mà còn sản xuất tiết kiệm hơn, ít lãng phí hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn trên cùng một nguồn tài nguyên./.