Đổi mới phương thức sản xuất – yêu cầu từ thực tiễn phát triển nông thôn
Khu vực nông thôn có nhiều lợi thế về nguồn nguyên liệu, lao động, kinh nghiệm sản xuất và bản sắc văn hóa địa phương. Đây là nền tảng để phát triển đa dạng các sản phẩm nông nghiệp, thực phẩm chế biến, hàng thủ công mỹ nghệ và sản phẩm thuộc ngành nghề nông thôn. Tuy nhiên, để những lợi thế này chuyển hóa thành giá trị kinh tế, phương thức tổ chức sản xuất cần được đổi mới theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại và gắn chặt hơn với nhu cầu thị trường.
Trong thời gian dài, hoạt động sản xuất tại nhiều khu vực nông thôn chủ yếu dựa vào quy mô hộ gia đình, phân tán và phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm. Phương thức này có ưu điểm là tận dụng được lao động tại chỗ, duy trì nghề truyền thống và tạo sự linh hoạt trong sản xuất. Tuy nhiên, khi thị trường ngày càng đặt ra yêu cầu cao về chất lượng, số lượng, thời gian giao hàng và khả năng truy xuất nguồn gốc, những hạn chế của sản xuất nhỏ lẻ dần bộc lộ rõ hơn.
Đối với lĩnh vực nông nghiệp, sản xuất phân tán gây khó khăn trong tổ chức vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và bảo đảm nguồn cung ổn định. Trong khi đó, tại các cơ sở công nghiệp nông thôn và làng nghề, việc thiếu liên kết giữa các hộ sản xuất khiến quá trình đầu tư thiết bị, đổi mới công nghệ và mở rộng thị trường gặp nhiều trở ngại. Không ít sản phẩm có chất lượng và đặc trưng riêng nhưng chưa được đầu tư đúng mức về bao bì, nhãn hiệu, tiêu chuẩn sản xuất và phương thức phân phối.
Bên cạnh đó, tư duy sản xuất theo kinh nghiệm, chưa chú trọng đầy đủ đến nghiên cứu thị trường và quản trị chi phí cũng ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh. Một số cơ sở tập trung vào tăng sản lượng nhưng chưa quan tâm tương xứng đến chất lượng, tính đồng đều và giá trị gia tăng của sản phẩm. Trong khi đó, khả năng cạnh tranh trên thị trường không chỉ phụ thuộc vào giá bán mà còn gắn với uy tín, nguồn gốc, mức độ tiện lợi và những giá trị khác biệt mà sản phẩm mang lại.
Từ thực tiễn đó, đổi mới phương thức sản xuất cần được nhìn nhận như một quá trình chuyển đổi toàn diện, không đơn thuần là thay thế lao động thủ công bằng máy móc. Đó còn là sự thay đổi trong tư duy kinh doanh, cách tổ chức lao động, quản lý nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và kết nối thị trường. Các cơ sở sản xuất cần chuyển từ tư duy làm ra sản phẩm rồi tìm nơi tiêu thụ sang chủ động nghiên cứu nhu cầu, xác định thị trường mục tiêu và xây dựng kế hoạch sản xuất phù hợp.
Đặc biệt, cần chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang nâng cao giá trị gia tăng. Một sản phẩm nông thôn có giá trị không chỉ nhờ nguyên liệu đầu vào mà còn được tạo nên từ chất lượng chế biến, công nghệ sản xuất, thiết kế bao bì, thương hiệu và khả năng đáp ứng yêu cầu của người tiêu dùng. Đây là cơ sở để các địa phương khai thác tốt hơn lợi thế sẵn có, phát triển ngành nghề và nâng cao thu nhập cho người dân.
Tổ chức lại sản xuất, ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số
Một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm nông thôn là tổ chức lại hoạt động sản xuất theo hướng liên kết. Thay vì mỗi hộ tự thực hiện toàn bộ các công đoạn từ cung ứng nguyên liệu đến chế biến và tiêu thụ, cần phát huy vai trò kết nối của hợp tác xã, tổ hợp tác và doanh nghiệp trong từng khâu của chuỗi giá trị.
Trong mô hình này, người dân có thể tập trung vào sản xuất nguyên liệu hoặc thực hiện những công đoạn phù hợp với điều kiện của mình. Hợp tác xã giữ vai trò tập hợp các hộ, thống nhất quy trình, tổ chức cung ứng đầu vào và kiểm soát chất lượng. Doanh nghiệp tham gia định hướng sản xuất, hỗ trợ kỹ thuật, đầu tư chế biến và kết nối với hệ thống phân phối. Sự phân công rõ ràng giúp hạn chế tình trạng sản xuất tự phát, đồng thời tạo điều kiện nâng cao tính ổn định của nguồn cung và chất lượng sản phẩm.
Tuy nhiên, liên kết sản xuất chỉ thực sự hiệu quả khi được xây dựng trên cơ sở lợi ích hài hòa và trách nhiệm cụ thể giữa các bên. Các thỏa thuận cần làm rõ yêu cầu về chất lượng, sản lượng, thời gian giao hàng, phương thức thanh toán và trách nhiệm khi thực hiện hợp đồng. Đặc biệt, cần tránh tình trạng liên kết chỉ mang tính hình thức, thiếu cơ chế duy trì lâu dài hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào một đơn vị thu mua.
Song song với tổ chức lại sản xuất, đổi mới máy móc và thiết bị là yếu tố trực tiếp góp phần nâng cao năng suất, cải thiện chất lượng và giảm sức lao động. Đối với các cơ sở chế biến nông sản, có thể ưu tiên đầu tư thiết bị phục vụ sơ chế, làm sạch, phân loại, sấy, bảo quản và đóng gói. Với các cơ sở thủ công mỹ nghệ, việc ứng dụng máy móc vào những công đoạn đòi hỏi độ chính xác, sức lao động lớn hoặc thời gian thực hiện kéo dài sẽ giúp nâng cao hiệu quả, trong khi vẫn giữ được những công đoạn cần kỹ năng và sự sáng tạo của người thợ.
Việc lựa chọn công nghệ cần căn cứ vào quy mô sản xuất, đặc điểm sản phẩm, khả năng tài chính và nhu cầu thị trường. Đối với hộ sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ, đầu tư thiết bị có công suất phù hợp, dễ vận hành, tiết kiệm năng lượng và thuận tiện bảo trì thường thiết thực hơn việc chạy theo dây chuyền hiện đại nhưng thiếu khả năng khai thác. Trước khi đầu tư, cơ sở cần tính toán công suất sử dụng, chi phí vận hành, nguồn nhân lực và khả năng tiêu thụ sản phẩm để bảo đảm hiệu quả.
Trong quá trình này, chính sách khuyến công có vai trò hỗ trợ quan trọng, nhất là đối với các cơ sở công nghiệp nông thôn còn hạn chế về nguồn vốn và năng lực công nghệ. Thông qua các hoạt động hỗ trợ ứng dụng máy móc, thiết bị tiên tiến, chuyển giao công nghệ, đào tạo nghề và phát triển sản phẩm công nghiệp nông thôn, khuyến công góp phần tạo điều kiện để cơ sở sản xuất đổi mới phương thức hoạt động. Nghị định số 235/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 45/2012/NĐ-CP về khuyến công là căn cứ chính sách quan trọng trong lĩnh vực này. Cùng với đó, Thông tư số 139/2026/TT-BTC hướng dẫn việc lập, quản lý, sử dụng và quyết toán kinh phí khuyến công, góp phần hoàn thiện cơ chế triển khai các hoạt động hỗ trợ.
Bên cạnh đổi mới thiết bị, chuyển đổi số đang mở ra phương thức quản lý và kinh doanh mới cho khu vực nông thôn. Các cơ sở sản xuất có thể ứng dụng phần mềm để theo dõi nguyên liệu, đơn hàng, tồn kho và tiến độ sản xuất; sử dụng nền tảng trực tuyến để quảng bá sản phẩm, tiếp nhận đơn hàng và chăm sóc khách hàng. Đối với hợp tác xã, việc số hóa thông tin thành viên, vùng nguyên liệu và quy trình sản xuất còn hỗ trợ công tác điều hành, phối hợp giữa các hộ và kết nối với đối tác.
Trong hoạt động truy xuất nguồn gốc, mã QR có thể được sử dụng như một phương tiện giúp người tiêu dùng tiếp cận thông tin về sản phẩm. Tuy nhiên, việc sử dụng mã QR cần gắn với hệ thống dữ liệu được cập nhật và kiểm soát, bảo đảm thông tin phản ánh đúng quá trình sản xuất, chế biến và lưu thông hàng hóa. Việc gắn mã trên bao bì nhưng thiếu dữ liệu đầy đủ, thiếu kiểm soát tính xác thực sẽ không tạo ra giá trị thực chất cho hoạt động truy xuất nguồn gốc.
Chuyển đổi số cũng không nhất thiết đòi hỏi các cơ sở phải đầu tư hệ thống phức tạp ngay từ đầu. Tùy điều kiện, có thể bắt đầu bằng việc quản lý đơn hàng, theo dõi nguyên liệu, sử dụng công cụ bán hàng trực tuyến và từng bước hoàn thiện dữ liệu sản xuất. Điều quan trọng là nâng cao năng lực sử dụng công nghệ của người lao động, bảo đảm các giải pháp được áp dụng phù hợp với nhu cầu thực tế.
Xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và phát triển bền vững
Đổi mới phương thức sản xuất chỉ phát huy đầy đủ hiệu quả khi sản phẩm có khả năng tiếp cận thị trường và tạo dựng được niềm tin với người tiêu dùng. Vì vậy, xây dựng thương hiệu, hoàn thiện chất lượng và phát triển hệ thống phân phối cần được triển khai đồng bộ với quá trình đổi mới công nghệ và tổ chức sản xuất.
Trước hết, các cơ sở cần chú trọng chuẩn hóa quy trình sản xuất và kiểm soát chất lượng ở từng công đoạn. Từ lựa chọn nguyên liệu, sơ chế, chế biến đến bảo quản và đóng gói đều cần có yêu cầu cụ thể, phù hợp với đặc điểm từng loại sản phẩm. Đối với sản phẩm thực phẩm, việc tuân thủ các quy định về an toàn thực phẩm là yêu cầu quan trọng. Với hàng hóa thuộc các ngành nghề khác, cần quan tâm đến tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng, nhãn hàng hóa và những quy định chuyên ngành có liên quan.
Cùng với chất lượng, bao bì và nhận diện thương hiệu là những yếu tố góp phần tạo nên sức cạnh tranh. Sản phẩm nông thôn cần được đầu tư về thiết kế, thông tin nhãn hàng hóa và cách thức giới thiệu để thể hiện rõ nguồn gốc, đặc điểm và lợi thế riêng. Những giá trị văn hóa, lịch sử, kỹ thuật sản xuất truyền thống và tri thức bản địa có thể trở thành yếu tố khác biệt, giúp sản phẩm tạo dấu ấn trên thị trường.
Đối với các sản phẩm có tiềm năng, việc tham gia Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) là một hướng để cơ sở sản xuất hoàn thiện chất lượng, mẫu mã, hồ sơ và năng lực phát triển thị trường. Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg về Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP là căn cứ cần được cập nhật trong quá trình triển khai. Tuy nhiên, cần xác định OCOP không chỉ là hoạt động đánh giá, phân hạng sản phẩm mà còn hướng đến nâng cao năng lực sản xuất, tổ chức kinh doanh và phát huy lợi thế địa phương. Việc duy trì chất lượng, cải tiến sản phẩm và xây dựng thị trường ổn định cần được thực hiện thường xuyên, thay vì chỉ tập trung vào việc hoàn thiện hồ sơ đánh giá.
Bên cạnh đó, các cơ sở cần chủ động đa dạng hóa kênh phân phối. Ngoài hệ thống chợ truyền thống và cửa hàng giới thiệu sản phẩm, có thể từng bước đưa hàng hóa vào siêu thị, cửa hàng đặc sản, hệ thống bán lẻ và các nền tảng thương mại điện tử. Việc tham gia hội chợ, triển lãm, hoạt động kết nối cung cầu và xúc tiến thương mại cũng tạo điều kiện để cơ sở tiếp cận đối tác, tìm kiếm khách hàng và nắm bắt xu hướng tiêu dùng.
Đối với những sản phẩm có lợi thế về bản sắc địa phương, kết hợp hoạt động sản xuất với du lịch trải nghiệm là hướng phát triển đáng quan tâm. Thông qua việc tổ chức tham quan cơ sở sản xuất, giới thiệu quy trình chế biến, trải nghiệm nghề truyền thống và mua sắm sản phẩm tại chỗ, các địa phương có thể mở rộng giá trị sản phẩm gắn với văn hóa và dịch vụ. Tuy nhiên, việc triển khai cần căn cứ vào điều kiện hạ tầng, khả năng đón khách, đặc điểm sản phẩm và nhu cầu thực tế, tránh phát triển theo phong trào.
Một yêu cầu không thể tách rời trong quá trình đổi mới phương thức sản xuất là bảo vệ môi trường và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Các cơ sở cần chú trọng tiết kiệm nguyên liệu, nước, năng lượng; cải tiến công nghệ để giảm hao hụt và hạn chế phát sinh chất thải. Đối với chế biến nông sản, phụ phẩm có thể được nghiên cứu tận dụng làm nguyên liệu cho những hoạt động sản xuất khác khi đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, an toàn và môi trường. Tại các làng nghề, việc bố trí mặt bằng, cải tiến thiết bị và tổ chức thu gom, xử lý chất thải cần được quan tâm nhằm bảo đảm hoạt động sản xuất không gây ảnh hưởng đến khu dân cư.
Để những giải pháp trên đi vào thực tiễn, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất. Chính quyền cần tạo điều kiện tiếp cận thông tin, hỗ trợ đào tạo, tư vấn kỹ thuật và kết nối thị trường; đồng thời triển khai hiệu quả các chính sách khuyến công, xúc tiến thương mại và phát triển ngành nghề nông thôn. Doanh nghiệp cần phát huy vai trò dẫn dắt trong liên kết sản xuất, chuyển giao công nghệ và tiêu thụ sản phẩm. Hợp tác xã cần nâng cao năng lực quản trị, tổ chức sản xuất và kiểm soát chất lượng. Người dân cần chủ động thay đổi tư duy, nâng cao kỹ năng và thực hiện nghiêm các yêu cầu trong quá trình sản xuất.
Nâng cao giá trị sản phẩm nông thôn thông qua đổi mới phương thức sản xuất là quá trình đòi hỏi sự chuyển biến đồng bộ từ tư duy, tổ chức sản xuất đến công nghệ và thị trường. Khi các cơ sở biết khai thác lợi thế địa phương, tăng cường liên kết, đầu tư đúng hướng và chú trọng chất lượng, sản phẩm nông thôn sẽ có thêm cơ hội nâng cao giá trị gia tăng, mở rộng thị trường và khẳng định vị thế. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của từng cơ sở sản xuất mà còn góp phần phát triển công nghiệp nông thôn, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và thúc đẩy xây dựng nông thôn mới theo hướng hiện đại, bền vững./.
