Quy hoạch đất công nghiệp gắn với lợi thế và định hướng phát triển địa phương
Đất đai là nguồn lực quan trọng đối với quá trình phát triển kinh tế nông thôn. Trong bối cảnh nhiều địa phương đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế, việc bố trí quỹ đất phục vụ sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và chế biến nông sản ngày càng có ý nghĩa. Tuy nhiên, hiệu quả không nằm ở việc mở rộng diện tích bằng mọi giá mà ở khả năng lựa chọn vị trí, quy mô và ngành nghề phù hợp với điều kiện thực tế.
Quy hoạch đất công nghiệp cần được đặt trong tổng thể quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng và định hướng phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Những khu vực có lợi thế về nguyên liệu, lao động, giao thông và khả năng kết nối thị trường có thể được xem xét bố trí không gian sản xuất phù hợp. Đối với địa bàn có thế mạnh nông nghiệp, các ngành chế biến nông sản, bảo quản, sơ chế và sản xuất vật tư phục vụ nông nghiệp là những lĩnh vực cần được nghiên cứu gắn với vùng nguyên liệu.
Việc quy hoạch cần dựa trên rà soát hiện trạng sử dụng đất, nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở sản xuất. Nếu bố trí mặt bằng thiếu căn cứ, không tính đến khả năng thu hút đầu tư hoặc không phù hợp với quy mô sản xuất, đất có thể bị sử dụng kém hiệu quả, gây lãng phí nguồn lực và ảnh hưởng đến kế hoạch phát triển của địa phương.
Luật Đất đai năm 2024 quy định việc sử dụng đất trong khu công nghiệp, cụm công nghiệp phải phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và quy hoạch xây dựng đã được phê duyệt. Quy định này là cơ sở quan trọng để các địa phương quản lý việc bố trí, khai thác đất phục vụ sản xuất theo định hướng thống nhất, hạn chế tình trạng phát triển tự phát.
Bên cạnh đó, quy hoạch cần quan tâm đến khả năng tiếp cận mặt bằng của các cơ sở sản xuất có quy mô vừa và nhỏ. Đây là nhóm có vai trò đáng kể trong phát triển ngành nghề nông thôn nhưng thường gặp khó khăn về vốn, mặt bằng và điều kiện đầu tư hạ tầng. Việc tổ chức không gian sản xuất hợp lý sẽ tạo điều kiện để các cơ sở từng bước ổn định hoạt động, cải thiện quy trình và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Đầu tư hạ tầng đồng bộ, nâng cao hiệu suất khai thác mặt bằng
Sau quy hoạch, hạ tầng là yếu tố quyết định khả năng khai thác và thu hút đầu tư vào đất công nghiệp nông thôn. Một mặt bằng sản xuất chỉ thực sự phát huy giá trị khi được kết nối thuận lợi với hệ thống giao thông, điện, nước, thông tin liên lạc và các công trình phục vụ hoạt động sản xuất.
Đối với các cơ sở chế biến nông sản, hạ tầng cần đáp ứng yêu cầu vận chuyển nguyên liệu, lưu trữ, sơ chế và tiêu thụ sản phẩm. Đường giao thông nội bộ cần phù hợp với phương tiện vận chuyển; hệ thống cấp điện, cấp nước phải đáp ứng nhu cầu sản xuất; khu vực tập kết nguyên liệu và hàng hóa cần được bố trí khoa học. Những hạng mục này giúp giảm chi phí vận hành, hạn chế gián đoạn sản xuất và nâng cao khả năng kết nối giữa các cơ sở trong cùng khu vực.
Không phải địa phương nào cũng có điều kiện đầu tư các khu sản xuất quy mô lớn. Vì vậy, việc lựa chọn mô hình hạ tầng cần căn cứ vào nhu cầu và khả năng huy động nguồn lực. Với những địa bàn có nhiều cơ sở sản xuất nhỏ, có thể nghiên cứu bố trí mặt bằng phù hợp, tổ chức các hạng mục dùng chung và từng bước hoàn thiện hạ tầng thiết yếu. Cách tiếp cận này giúp hạn chế đầu tư dàn trải, đồng thời tạo điều kiện để các cơ sở sản xuất tiếp cận những tiện ích mà riêng lẻ từng hộ khó có thể đầu tư.
Hiệu quả sử dụng đất cũng cần được đánh giá trên cơ sở kết quả khai thác thực tế, thay vì chỉ nhìn vào diện tích đã quy hoạch hoặc đã xây dựng hạ tầng. Các địa phương có thể theo dõi tình hình sử dụng mặt bằng, mức độ hoạt động của cơ sở sản xuất, khả năng tạo việc làm, mức độ kết nối với vùng nguyên liệu và hiệu quả đóng góp cho kinh tế địa phương. Việc đánh giá thường xuyên giúp nhận diện những khu vực sử dụng chưa hiệu quả để có phương án điều chỉnh phù hợp.
Một nội dung cần quan tâm là khả năng tiếp cận mặt bằng của doanh nghiệp vừa và nhỏ. Khoản 6 Điều 202 Luật Đất đai năm 2024 có quy định về việc chủ đầu tư xây dựng và kinh doanh kết cấu hạ tầng khu công nghiệp, cụm công nghiệp phải dành một phần diện tích đất đã đầu tư kết cấu hạ tầng để cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, cơ sở phải di dời do gây ô nhiễm môi trường thuê. Đây là quy định có ý nghĩa trong việc hỗ trợ các đối tượng có nhu cầu mặt bằng sản xuất và góp phần sắp xếp lại hoạt động công nghiệp theo hướng phù hợp hơn.
Phát triển sản xuất gắn với bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống
Nâng cao hiệu quả sử dụng đất công nghiệp nông thôn không thể chỉ tập trung vào tăng diện tích sản xuất hay thu hút thêm cơ sở đầu tư. Một khu vực sản xuất phát triển bền vững cần bảo đảm hài hòa giữa hiệu quả kinh tế, chất lượng môi trường và đời sống của cộng đồng dân cư.
Trong quá trình bố trí mặt bằng, địa phương cần quan tâm đến khoảng cách giữa khu vực sản xuất với khu dân cư, hệ thống thu gom và xử lý nước thải, chất thải rắn, khí thải cũng như các yêu cầu về an toàn trong hoạt động sản xuất. Đối với những ngành nghề có nguy cơ phát sinh ô nhiễm, việc lựa chọn địa điểm và công nghệ cần được xem xét thận trọng. Các cơ sở sản xuất cũng cần chủ động đổi mới thiết bị, tiết kiệm nguyên liệu, năng lượng và từng bước áp dụng quy trình sản xuất sạch hơn.
Đối với ngành chế biến nông sản và tiểu thủ công nghiệp, việc sử dụng thiết bị phù hợp có thể góp phần giảm hao hụt nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản phẩm và hạn chế chất thải phát sinh. Các cơ sở sản xuất cần chú trọng phân loại, thu gom và xử lý chất thải theo quy định; đồng thời tăng cường liên kết với hợp tác xã, doanh nghiệp và vùng nguyên liệu để tổ chức sản xuất ổn định hơn.
Bên cạnh trách nhiệm của cơ sở sản xuất, chính quyền địa phương cần tăng cường quản lý việc sử dụng đất, kiểm tra tình hình thực hiện quy hoạch và giám sát các yêu cầu về môi trường. Việc công khai thông tin quy hoạch, hướng dẫn thủ tục và tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp tham gia giám sát sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch trong quản lý đất đai.
Định hướng phát triển nông thôn giai đoạn 2026–2030 cũng đặt ra yêu cầu gắn phát triển kinh tế với tổ chức không gian sản xuất phù hợp. Theo Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026–2030 ban hành kèm Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg, tiêu chí liên quan đến phát triển sản xuất có đề cập đến khu công nghiệp, cụm công nghiệp, làng nghề được công nhận hoặc khu vực sản xuất, dịch vụ được quy hoạch và đầu tư phù hợp. Đây là các phương án được nêu trong tiêu chí, không đồng nghĩa mọi xã đều phải có cụm công nghiệp.
Sử dụng đất công nghiệp nông thôn hiệu quả là quá trình đòi hỏi sự phối hợp giữa quy hoạch hợp lý, đầu tư hạ tầng phù hợp, tổ chức sản xuất có liên kết và quản lý môi trường chặt chẽ. Khi quỹ đất được khai thác đúng mục đích, gắn với nhu cầu thực tế và lợi thế của từng địa phương, đây sẽ là nguồn lực quan trọng thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo việc làm và nâng cao chất lượng sống. Qua đó, phát triển công nghiệp nông thôn không chỉ góp phần gia tăng giá trị sản xuất mà còn tạo nền tảng cho quá trình xây dựng nông thôn hiện đại, bền vững./.