Liên kết sản xuất – tiêu thụ, tháo gỡ điểm nghẽn của làng nghề
Làng nghề truyền thống từ lâu đã giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn, tạo việc làm và bảo tồn những giá trị văn hóa đặc trưng của từng địa phương. Tuy nhiên, trước sự thay đổi của thị trường và yêu cầu ngày càng cao từ người tiêu dùng, nhiều cơ sở sản xuất vẫn gặp khó khăn do quy mô nhỏ, thiếu vốn đầu tư, năng lực quản trị hạn chế và chưa xây dựng được kênh tiêu thụ ổn định. Không ít hộ gia đình vẫn sản xuất theo đơn hàng nhỏ lẻ, phụ thuộc vào thương lái hoặc khách hàng quen thuộc. Khi nhu cầu thay đổi, sản phẩm dễ rơi vào tình trạng tồn kho, giá bán thiếu ổn định, ảnh hưởng trực tiếp đến việc làm và thu nhập của người lao động.
Điểm nghẽn của nhiều làng nghề không chỉ nằm ở khâu bán hàng mà còn xuất phát từ phương thức tổ chức sản xuất. Một hộ gia đình có thể làm ra sản phẩm tinh xảo nhưng khó đáp ứng đơn hàng lớn nếu thiếu nhân lực, nguyên liệu và hệ thống phối hợp. Trong khi đó, doanh nghiệp có lợi thế về tìm kiếm khách hàng, phát triển thương hiệu và mở rộng phân phối nhưng cần nguồn cung ổn định, chất lượng đồng đều và khả năng giao hàng đúng tiến độ. Khoảng cách giữa năng lực sản xuất của các hộ với yêu cầu thị trường khiến nhiều sản phẩm làng nghề chưa khai thác hết tiềm năng thương mại.
Nguồn: Internet
Trong bối cảnh đó, liên kết giữa HTX – doanh nghiệp – nông dân cần được nhìn nhận như một phương thức tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, thay vì chỉ là hoạt động kết nối mua bán đơn thuần. Trong mối liên kết này, nông dân, hộ sản xuất và người làm nghề trực tiếp cung cấp nguyên liệu, lao động, kỹ thuật và tạo ra sản phẩm; HTX tập hợp thành viên, điều phối công việc, thống nhất quy trình và kiểm soát chất lượng; doanh nghiệp đảm nhiệm nghiên cứu thị trường, định hướng sản phẩm, kết nối phân phối và tổ chức tiêu thụ. Mỗi chủ thể có chức năng riêng nhưng cùng tham gia vào quá trình tạo ra giá trị.
Thực tế tại làng nghề mây tre đan Phú Vinh, xã Phú Nghĩa, Hà Nội cho thấy khả năng tổ chức sản xuất theo mạng lưới giữa cơ sở kinh doanh và các hộ gia đình. Theo thông tin được Báo Tiền Phong phản ánh, cơ sở của Nghệ nhân ưu tú Hoàng Văn Hạnh đã xây dựng hệ thống đầu mối vệ tinh, phân chia công việc cho các hộ gia đình làm nghề. Cơ sở trung tâm cung ứng nguyên liệu, hướng dẫn mẫu mã, tiếp nhận sản phẩm và thực hiện các khâu kiểm tra, hoàn thiện trước khi đưa ra thị trường. Cách tổ chức này giúp tận dụng lao động tại chỗ, phân bổ công việc linh hoạt và kết nối các hộ sản xuất với đầu mối kinh doanh. Đây là dẫn chứng về liên kết giữa cơ sở kinh doanh với hộ sản xuất, chưa phải mô hình HTX – doanh nghiệp – nông dân đã được xác nhận đầy đủ.
Đối với các làng nghề chế biến nông sản, sản xuất thực phẩm truyền thống hoặc sử dụng nguyên liệu từ tre, nứa, cói, mây, việc liên kết còn có ý nghĩa trong xây dựng nguồn cung ổn định. Người sản xuất nguyên liệu cần nắm rõ yêu cầu về chất lượng và thời điểm cung ứng; HTX có thể tập hợp nguồn hàng, tổ chức sơ chế hoặc phân phối; doanh nghiệp tham gia chế biến, hoàn thiện và tiêu thụ. Khi các khâu được kết nối, sản phẩm không chỉ có điều kiện nâng cao chất lượng mà còn giảm sự phụ thuộc vào những giao dịch nhỏ lẻ, thiếu ổn định.
HTX làm đầu mối tổ chức sản xuất, doanh nghiệp dẫn dắt thị trường
Trong chuỗi liên kết, HTX giữ vai trò quan trọng bởi có khả năng tập hợp các hộ sản xuất riêng lẻ thành một lực lượng cung ứng có tổ chức. Thông qua HTX, các hộ có thể phối hợp mua nguyên liệu, chia sẻ thông tin thị trường, tiếp cận kỹ thuật và thống nhất quy trình sản xuất. HTX cũng có thể đại diện thành viên làm việc với doanh nghiệp, tiếp nhận đơn hàng, phân bổ khối lượng và tổ chức thu gom sản phẩm. Đây là khâu kết nối cần thiết để giảm tình trạng doanh nghiệp phải giao dịch riêng lẻ với từng hộ gia đình.
Để đảm nhận tốt vai trò này, HTX cần chuyển từ phương thức hoạt động chủ yếu dựa vào hỗ trợ hành chính sang quản trị theo nhu cầu thị trường. Trước khi nhận đơn hàng, HTX phải nắm được số lượng thành viên, tay nghề, năng lực sản xuất, nguồn nguyên liệu và khả năng giao hàng. Việc phân chia công việc cần dựa trên năng lực thực tế của từng hộ, tránh nhận đơn vượt quá khả năng hoặc để các công đoạn thiếu sự phối hợp. Đối với sản phẩm làng nghề, HTX cần cùng doanh nghiệp xây dựng quy chuẩn chung về kích thước, mẫu mã, độ hoàn thiện, bao bì và nhãn mác để bảo đảm tính đồng đều khi tập hợp thành lô hàng lớn.
Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình tổ chức sản xuất, thay vì chỉ xuất hiện ở khâu thu mua. Với lợi thế về thông tin thị trường, thiết kế, thương hiệu và hệ thống phân phối, doanh nghiệp có thể định hướng những dòng sản phẩm phù hợp với nhu cầu khách hàng. Đối với hàng thủ công mỹ nghệ, yêu cầu đổi mới mẫu mã, công năng và cách đóng gói cần được kết hợp với việc giữ gìn kỹ thuật truyền thống. Với sản phẩm chế biến nông sản, trọng tâm là tiêu chuẩn chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm, bảo quản và truy xuất nguồn gốc.
Hoạt động xúc tiến thương mại tại Hà Nội là một trong những hình thức hỗ trợ HTX và cơ sở sản xuất tiếp cận thị trường. Tháng 4/2024, Liên minh HTX thành phố Hà Nội tổ chức Tuần hàng quảng bá sản phẩm nông sản, thủ công mỹ nghệ và làng nghề truyền thống, tạo điều kiện để các đơn vị giới thiệu sản phẩm, gặp gỡ đối tác và mở rộng mạng lưới tiêu thụ. Hoạt động này cho thấy vai trò của tổ chức HTX trong quảng bá và kết nối thị trường. Tuy nhiên, xúc tiến thương mại chỉ là bước hỗ trợ ban đầu; để hình thành quan hệ hợp tác lâu dài, các bên vẫn cần tiến tới những thỏa thuận cụ thể về sản lượng, chất lượng, giá cả và phương thức tiêu thụ.
Người dân là chủ thể trực tiếp tạo ra giá trị của sản phẩm làng nghề. Bên cạnh lao động và nguyên liệu, họ còn nắm giữ kỹ thuật, bí quyết chế tác và kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ. Vì vậy, liên kết chỉ có thể duy trì lâu dài khi quyền lợi của người sản xuất được bảo đảm. Giá thu mua cần tính đến chi phí nguyên liệu, thời gian lao động và độ phức tạp của từng công đoạn. Những sản phẩm đòi hỏi tay nghề cao cần có cơ chế trả công tương xứng, tránh tình trạng người làm nghề bỏ nhiều công sức nhưng hưởng lợi thấp trong chuỗi giá trị.
Một yêu cầu quan trọng là xây dựng hợp đồng hoặc thỏa thuận rõ ràng giữa các bên. Nội dung cần xác định cụ thể sản lượng, tiêu chuẩn chất lượng, giá cả, thời gian giao nhận, phương thức thanh toán và trách nhiệm khi vi phạm cam kết. Doanh nghiệp cần minh bạch kế hoạch đặt hàng và thực hiện nghĩa vụ thanh toán; HTX có trách nhiệm điều phối, kiểm tra chất lượng và tiến độ; các hộ sản xuất tuân thủ quy trình đã thống nhất. Khi giá nguyên liệu hoặc nhu cầu thị trường biến động, các bên cần có cơ chế trao đổi và điều chỉnh phù hợp, tránh để rủi ro dồn về một phía.
Xây dựng liên kết thực chất, nâng cao giá trị sản phẩm làng nghề
Muốn mô hình HTX – doanh nghiệp – nông dân phát huy hiệu quả, trước hết cần xác định đúng sản phẩm có lợi thế và thị trường mục tiêu. Mỗi nhóm làng nghề có đặc điểm riêng nên không thể áp dụng một phương thức liên kết giống nhau. Với nghề chế biến nông sản, cần chú trọng vùng nguyên liệu, quy trình sơ chế, chế biến, bảo quản và an toàn thực phẩm. Với nghề mây tre đan, gốm, dệt, gỗ mỹ nghệ hay sản phẩm thủ công, cần quan tâm đến nguồn nguyên liệu, kỹ thuật chế tác, thiết kế, độ bền và tính độc đáo của sản phẩm.
Trên cơ sở đó, HTX cần phối hợp với doanh nghiệp xây dựng kế hoạch sản xuất theo đơn hàng và nhu cầu thị trường. Việc thống nhất tiêu chuẩn ngay từ đầu giúp hạn chế sản phẩm không đạt yêu cầu, giảm chi phí sửa chữa và tránh tồn kho. Đối với đơn hàng lớn, HTX có thể phân chia công đoạn cho từng nhóm hộ, tổ chức kiểm tra theo từng bước và tập hợp sản phẩm trước khi bàn giao. Cách làm này vừa tận dụng được lao động tại chỗ, vừa nâng cao khả năng đáp ứng đơn hàng của làng nghề.
Cùng với tổ chức sản xuất, phát triển thương hiệu và mở rộng kênh phân phối là nhiệm vụ cần được ưu tiên. Sản phẩm làng nghề không thể chỉ dựa vào yếu tố truyền thống mà cần được đầu tư về bao bì, nhãn mác, câu chuyện sản phẩm và nhận diện thương hiệu. Doanh nghiệp có thể hỗ trợ đưa hàng vào hệ thống bán lẻ, cửa hàng đặc sản, hội chợ, triển lãm và các kênh thương mại điện tử. HTX cần phối hợp cung cấp thông tin về quy trình sản xuất, nguồn gốc nguyên liệu và đặc trưng nghề để tăng độ tin cậy với khách hàng.
Chuyển đổi số cũng mở thêm cơ hội cho các cơ sở sản xuất nhỏ tiếp cận thị trường. HTX có thể sử dụng công cụ quản lý đơn hàng, theo dõi tiến độ, lưu trữ thông tin thành viên và kiểm soát chất lượng. Các hộ làm nghề được hỗ trợ xây dựng hình ảnh sản phẩm, giới thiệu quy trình sản xuất và tiếp cận khách hàng qua nền tảng trực tuyến. Tuy nhiên, quảng bá phải đi đôi với năng lực cung ứng, đóng gói và giao hàng. Nếu không có sự chuẩn bị về sản lượng và chất lượng, việc mở rộng đơn hàng có thể tạo thêm áp lực cho các hộ sản xuất.
Về chính sách, Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15 là cơ sở pháp lý quan trọng đối với tổ chức và hoạt động của HTX. Đối với liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp, Nghị định số 98/2018/NĐ-CP quy định chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết giữa các chủ thể. Các địa phương cần căn cứ tính chất sản phẩm và phạm vi điều chỉnh của từng chính sách để hướng dẫn HTX, doanh nghiệp và người dân tiếp cận nguồn hỗ trợ phù hợp. Đặc biệt, không nên áp dụng máy móc chính sách liên kết nông nghiệp cho tất cả nhóm nghề thủ công mỹ nghệ.
Bên cạnh chính sách hỗ trợ, cần chú trọng đào tạo cán bộ HTX về quản trị, xây dựng phương án kinh doanh, đàm phán hợp đồng và phát triển thị trường. Doanh nghiệp cần chủ động chia sẻ thông tin về nhu cầu, tiêu chuẩn và xu hướng tiêu dùng; người sản xuất cần được hướng dẫn cải tiến kỹ thuật, bảo đảm chất lượng và nâng cao ý thức thực hiện cam kết. Chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn và tổ chức hỗ trợ HTX có thể đóng vai trò kết nối, tư vấn và tháo gỡ khó khăn trong quá trình triển khai.
Liên kết HTX – doanh nghiệp – nông dân chỉ thực sự bền vững khi được xây dựng trên nền tảng lợi ích hài hòa và trách nhiệm rõ ràng. Thành công không chỉ được đo bằng số lượng hợp đồng ký kết mà phải thể hiện qua đơn hàng được thực hiện, sản phẩm đáp ứng yêu cầu, người lao động có việc làm và thu nhập tương xứng, doanh nghiệp duy trì được thị trường. Khi HTX đủ năng lực tổ chức, doanh nghiệp chủ động đồng hành và người dân được bảo đảm quyền lợi, làng nghề sẽ có thêm động lực chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang phát triển theo chuỗi giá trị, góp phần nâng cao sức cạnh tranh và thúc đẩy xây dựng nông thôn bền vững./.