Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng đa ngành, nâng cao giá trị
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn là quá trình thay đổi tỷ trọng và mối quan hệ giữa các ngành, lĩnh vực sản xuất, kinh doanh theo hướng hợp lý, hiệu quả và phù hợp với điều kiện phát triển của từng địa phương. Quá trình này không có nghĩa là thu hẹp vai trò của nông nghiệp, mà hướng đến xây dựng nền kinh tế nông thôn đa ngành, trong đó nông nghiệp tiếp tục giữ vai trò nền tảng, công nghiệp và dịch vụ trở thành những lĩnh vực hỗ trợ, tạo thêm giá trị và mở rộng cơ hội phát triển.
Trong bối cảnh xây dựng nông thôn mới giai đoạn hiện nay, yêu cầu đặt ra không chỉ là nâng cao sản lượng nông nghiệp mà còn phải chú trọng chất lượng sản phẩm, khả năng chế biến, bảo quản và tiêu thụ. Việc phát triển các ngành nghề ở nông thôn cần gắn với vùng nguyên liệu, lợi thế lao động, điều kiện hạ tầng và nhu cầu thị trường. Đây là hướng đi giúp hạn chế tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết, đồng thời tạo điều kiện để người dân tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Định hướng này phù hợp với Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 được phê duyệt tại Quyết định số 150/QĐ-TTg ngày 28/01/2022. Bên cạnh đó, Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg ngày 29/12/2025 về Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026–2030 cũng xác định phát triển kinh tế nông thôn là một nội dung quan trọng trong quá trình xây dựng nông thôn mới.
Thực tế cho thấy, mỗi địa phương có điều kiện và lợi thế khác nhau. Những vùng có thế mạnh về trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản có thể tập trung nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu, phát triển sơ chế, chế biến và bảo quản nông sản. Những địa phương có nghề truyền thống có thể kết hợp sản xuất thủ công với cải tiến thiết bị, đổi mới mẫu mã và mở rộng thị trường. Trong khi đó, các địa bàn có cảnh quan, văn hóa và bản sắc đặc trưng có thể khai thác thêm tiềm năng du lịch nông thôn, du lịch cộng đồng và dịch vụ trải nghiệm.
Vì vậy, chuyển dịch cơ cấu kinh tế cần được thực hiện trên cơ sở đánh giá đúng tiềm năng, không chạy theo phong trào hoặc phát triển ngành nghề vượt quá khả năng của địa phương. Việc lựa chọn hướng đi phù hợp sẽ giúp khai thác hiệu quả nguồn lực tại chỗ, đồng thời tạo nền tảng để kinh tế nông thôn phát triển ổn định và bền vững.
Phát triển công nghiệp và dịch vụ, tạo động lực mới cho kinh tế nông thôn
Công nghiệp nông thôn có vai trò quan trọng trong việc nâng cao giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường và tạo thêm việc làm cho lao động địa phương. Trong đó, công nghiệp chế biến nông, lâm, thủy sản là lĩnh vực có khả năng tạo liên kết trực tiếp với sản xuất nông nghiệp. Thông qua hoạt động sơ chế, phân loại, sấy, bảo quản, đóng gói và chế biến sâu, nông sản có thêm điều kiện đáp ứng yêu cầu về chất lượng, mẫu mã và tiêu chuẩn của thị trường.
Để phát triển hiệu quả, cơ sở chế biến cần gắn với vùng nguyên liệu và có phương án tổ chức nguồn cung ổn định. Sự liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp giúp thống nhất quy trình sản xuất, chất lượng sản phẩm, phương thức thu mua và tiêu thụ. Trong mối liên kết này, hợp tác xã có thể đảm nhận vai trò tập hợp hộ sản xuất, hỗ trợ tổ chức sản xuất theo yêu cầu thị trường; doanh nghiệp tham gia đầu tư công nghệ, chế biến và phát triển hệ thống phân phối. Qua đó, giá trị sản phẩm không chỉ được tạo ra ở khâu sản xuất mà còn được gia tăng trong các công đoạn sau thu hoạch.
Bên cạnh chế biến nông sản, các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp và làng nghề truyền thống cũng là bộ phận quan trọng của công nghiệp nông thôn. Việc đổi mới thiết bị, cải tiến quy trình, nâng cao chất lượng và đa dạng hóa sản phẩm có thể giúp cơ sở sản xuất tăng khả năng cạnh tranh, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng. Tuy nhiên, phát triển làng nghề cần đi đôi với tổ chức mặt bằng sản xuất, bảo đảm an toàn lao động và kiểm soát chất thải, hạn chế ảnh hưởng đến môi trường sống của cộng đồng dân cư.
Cùng với công nghiệp, dịch vụ nông thôn ngày càng thể hiện vai trò thiết yếu trong hoạt động sản xuất và đời sống. Các dịch vụ cơ khí, sửa chữa máy móc, cung ứng vật tư, vận tải, bảo quản, tư vấn kỹ thuật và hỗ trợ tiêu thụ giúp người sản xuất giảm bớt khó khăn trong quá trình tổ chức sản xuất. Đây cũng là những lĩnh vực có thể tạo việc làm tại chỗ, nhất là đối với lao động có khả năng tiếp cận kỹ thuật và thiết bị mới.
Ở khâu lưu thông, thương mại và các hình thức kinh doanh trên nền tảng số tạo thêm cơ hội đưa sản phẩm nông thôn đến gần hơn với người tiêu dùng. Việc quảng bá sản phẩm, giới thiệu nguồn gốc, xây dựng thương hiệu và mở rộng kênh bán hàng trực tuyến giúp hộ sản xuất, hợp tác xã và cơ sở kinh doanh tiếp cận thị trường đa dạng hơn. Tuy nhiên, để hoạt động này mang lại hiệu quả lâu dài, các chủ thể cần chú trọng chất lượng hàng hóa, thông tin sản phẩm, khả năng đáp ứng đơn hàng và dịch vụ sau bán hàng.
Ngoài ra, du lịch nông thôn, du lịch cộng đồng và du lịch gắn với làng nghề có thể trở thành hướng phát triển dịch vụ phù hợp tại những địa phương có lợi thế về cảnh quan, văn hóa và sản phẩm đặc trưng. Việc kết hợp tham quan, trải nghiệm sản xuất, tìm hiểu nghề truyền thống và thưởng thức sản phẩm địa phương không chỉ tạo thêm nguồn thu mà còn góp phần quảng bá hình ảnh nông thôn. Dù vậy, các hoạt động du lịch cần được tổ chức phù hợp với khả năng tiếp nhận của địa phương, bảo đảm giữ gìn bản sắc văn hóa và môi trường sinh thái.
Như vậy, phát triển công nghiệp và dịch vụ không tách rời nông nghiệp mà cần tạo thành mối liên kết hỗ trợ lẫn nhau. Nông nghiệp cung cấp nguyên liệu, công nghiệp nâng cao giá trị sản phẩm, còn dịch vụ hỗ trợ sản xuất, lưu thông và kết nối thị trường. Sự phối hợp đồng bộ giữa các lĩnh vực sẽ tạo thêm động lực cho kinh tế nông thôn phát triển theo hướng đa dạng và có giá trị gia tăng cao hơn.
Khơi thông nguồn lực, gắn chuyển dịch cơ cấu kinh tế với nâng cao đời sống người dân
Để quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn đạt hiệu quả, trước hết cần có định hướng quy hoạch phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương. Việc xác định khu vực sản xuất nông nghiệp, vùng nguyên liệu, địa điểm phát triển ngành nghề, khu vực dịch vụ và hạ tầng phục vụ sản xuất cần được xem xét trong mối quan hệ tổng thể. Quy hoạch hợp lý giúp hạn chế tình trạng phát triển tự phát, sử dụng đất thiếu hiệu quả và phát sinh xung đột giữa hoạt động sản xuất với khu dân cư.
Cùng với quy hoạch, đầu tư hạ tầng có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng mở rộng sản xuất, kinh doanh. Giao thông kết nối vùng nguyên liệu với cơ sở chế biến và thị trường tiêu thụ, hệ thống điện, nước, thông tin liên lạc và các công trình phục vụ sản xuất cần được quan tâm đồng bộ. Đối với những nơi có hoạt động công nghiệp, làng nghề và chế biến tập trung, cần chú trọng hệ thống thu gom, xử lý chất thải và các điều kiện bảo đảm an toàn trong sản xuất.
Nguồn nhân lực cũng là yếu tố quyết định chất lượng chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Khi công nghiệp và dịch vụ phát triển, nhu cầu về lao động có kỹ năng vận hành máy móc, bảo dưỡng thiết bị, kiểm soát chất lượng, chế biến, kinh doanh và sử dụng công nghệ số ngày càng tăng. Vì vậy, công tác đào tạo nghề cần gắn với nhu cầu tuyển dụng thực tế của doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở sản xuất tại địa phương. Nội dung đào tạo không nên dừng ở việc truyền đạt kỹ năng chung mà cần hướng đến khả năng làm việc, thích ứng với công nghệ và tạo sinh kế ổn định.
Trong quá trình này, cần quan tâm đến chất lượng việc làm và quyền lợi của người lao động. Chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ chỉ thực sự có ý nghĩa khi người lao động có cơ hội việc làm phù hợp, thu nhập ổn định, điều kiện làm việc an toàn và được tiếp cận các chính sách an sinh theo quy định. Đồng thời, cần tạo điều kiện để người dân có thể tham gia nhiều khâu trong chuỗi giá trị, thay vì chỉ đảm nhận những công việc giản đơn, thiếu tính ổn định.
Hợp tác xã, doanh nghiệp và hộ kinh doanh là những chủ thể trực tiếp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn. Hợp tác xã có vai trò tổ chức sản xuất, kết nối thành viên và hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm; doanh nghiệp góp phần đầu tư công nghệ, mở rộng thị trường và tạo việc làm; hộ kinh doanh và cơ sở ngành nghề tham gia cung cấp hàng hóa, dịch vụ và khai thác lợi thế tại chỗ. Chính quyền địa phương cần đồng hành thông qua việc hướng dẫn thủ tục, hỗ trợ tiếp cận thông tin, kết nối thị trường và tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Một yêu cầu không thể tách rời là bảo vệ môi trường trong quá trình phát triển kinh tế. Việc mở rộng cơ sở chế biến, ngành nghề và dịch vụ cần gắn với sử dụng tiết kiệm tài nguyên, kiểm soát chất thải, xử lý nước thải và bảo đảm vệ sinh khu vực sản xuất. Đối với làng nghề và các cơ sở sản xuất quy mô nhỏ, cần từng bước cải tiến công nghệ, bố trí mặt bằng hợp lý và nâng cao ý thức chấp hành quy định về môi trường. Phát triển kinh tế không thể đánh đổi bằng chất lượng môi trường sống và sức khỏe của người dân.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn gắn với phát triển công nghiệp và dịch vụ là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp giữa quy hoạch, hạ tầng, nguồn nhân lực và tổ chức sản xuất. Khi mỗi địa phương lựa chọn được hướng phát triển phù hợp, phát huy tốt vai trò của hợp tác xã, doanh nghiệp và người dân, các ngành kinh tế sẽ có điều kiện bổ trợ lẫn nhau, tạo thêm giá trị và cơ hội việc làm. Đây cũng là nền tảng quan trọng để nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống và thúc đẩy xây dựng nông thôn mới theo hướng hiện đại, bền vững./.
