Chuyển đổi tư duy phát triển kinh tế nông thôn theo hướng đa giá trị
Trong quá trình xây dựng nông thôn mới, phát triển kinh tế không còn chỉ được nhìn nhận qua năng suất cây trồng, vật nuôi hay sản lượng hàng hóa mà ngày càng chú trọng khả năng khai thác tổng hợp các nguồn lực tại địa phương. Đây là sự chuyển đổi từ mô hình sản xuất đơn ngành sang phương thức phát triển có tính liên kết, trong đó nông nghiệp, công nghiệp nông thôn, tiểu thủ công nghiệp, làng nghề, du lịch và dịch vụ cùng tham gia tạo ra giá trị kinh tế.
Thực tế cho thấy, tại nhiều vùng nông thôn, hoạt động sản xuất vẫn chủ yếu tập trung vào cung cấp nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm thô. Công đoạn sơ chế, bảo quản và chế biến chưa phát triển tương xứng với tiềm năng vùng nguyên liệu. Một số sản phẩm làng nghề còn hạn chế về mẫu mã, thương hiệu và khả năng tiếp cận thị trường. Trong khi đó, những lợi thế về cảnh quan, văn hóa, ẩm thực và nghề truyền thống chưa được khai thác đồng bộ để tạo thêm nguồn thu cho cộng đồng dân cư. Điều này khiến giá trị kinh tế tạo ra tại chỗ chưa cao, người sản xuất dễ bị ảnh hưởng bởi biến động giá cả và thị trường tiêu thụ.
Trong bối cảnh đó, có thể hiểu phát triển kinh tế nông thôn theo hướng đa giá trị là quá trình tổ chức và kết nối các hoạt động sản xuất, chế biến, thương mại, dịch vụ và khai thác giá trị văn hóa, sinh thái nhằm tạo ra nhiều nguồn thu từ những lợi thế sẵn có của địa phương. Giá trị kinh tế không chỉ nằm ở sản phẩm nông nghiệp mà còn được hình thành qua các khâu bảo quản, chế biến, phân phối, xây dựng thương hiệu, du lịch trải nghiệm và sử dụng hiệu quả tài nguyên.
Chẳng hạn, một vùng trồng cây ăn quả không chỉ cung cấp nông sản tươi mà còn có thể phát triển cơ sở sơ chế, sấy, đóng gói, chế biến nước ép và các sản phẩm đặc trưng. Vùng nguyên liệu cũng có thể kết hợp với hoạt động tham quan vườn cây, trải nghiệm thu hoạch và giới thiệu đặc sản địa phương. Tương tự, tại các địa phương có nghề truyền thống, sản phẩm thủ công có thể được phát triển thành hàng hóa mang thương hiệu riêng, quà tặng văn hóa và sản phẩm phục vụ du lịch. Như vậy, cùng một nguồn tài nguyên ban đầu có thể tạo ra nhiều giá trị thông qua việc mở rộng các hoạt động kinh tế liên quan.
Định hướng này phù hợp với Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững theo Quyết định số 150/QĐ-TTg ngày 28/01/2022 của Thủ tướng Chính phủ. Đồng thời, Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026–2030 ban hành kèm theo Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg đã xác định tiêu chí số 3 là Phát triển kinh tế nông thôn. Đây là cơ sở quan trọng để các địa phương chú trọng hơn đến nâng cao hiệu quả sản xuất, phát triển ngành nghề, tạo việc làm và cải thiện thu nhập cho người dân.
Tuy nhiên, phát triển đa giá trị không đồng nghĩa với việc địa phương nào cũng phải triển khai đồng thời nhiều ngành nghề. Mỗi vùng nông thôn cần căn cứ vào điều kiện đất đai, nguồn lao động, tài nguyên, sản phẩm đặc trưng, hạ tầng và khả năng tiếp cận thị trường để lựa chọn hướng phát triển phù hợp. Có địa phương lấy nông nghiệp hàng hóa và chế biến làm trọng tâm; có nơi phát huy lợi thế làng nghề, tiểu thủ công nghiệp; cũng có địa phương kết hợp sản xuất nông nghiệp với du lịch sinh thái và dịch vụ. Việc xác định đúng lợi thế sẽ giúp hạn chế đầu tư dàn trải, tránh phát triển theo phong trào và tạo nền tảng cho kinh tế nông thôn phát triển ổn định.
Liên kết nông nghiệp, công nghiệp nông thôn và dịch vụ để gia tăng giá trị
Muốn phát triển kinh tế nông thôn theo hướng đa giá trị, cần hình thành mối liên kết giữa các lĩnh vực sản xuất, chế biến và dịch vụ. Trong đó, nông nghiệp giữ vai trò nền tảng, cung cấp nguyên liệu và sản phẩm; công nghiệp nông thôn đảm nhiệm các khâu sơ chế, chế biến, bảo quản và sản xuất phụ trợ; còn thương mại, du lịch và dịch vụ góp phần mở rộng thị trường, gia tăng nguồn thu.
Trước hết, cần tổ chức lại sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa, nâng cao chất lượng và đáp ứng yêu cầu thị trường. Việc hình thành vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng quy trình sản xuất phù hợp, sử dụng giống có chất lượng và tăng cường ứng dụng máy móc, công nghệ sẽ giúp nâng cao năng suất, giảm chi phí và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Các hộ nông dân cần được kết nối với hợp tác xã và doanh nghiệp để thống nhất quy trình canh tác, tiêu chuẩn sản phẩm, kế hoạch thu mua và phương thức tiêu thụ. Khi các khâu được tổ chức đồng bộ, sản phẩm nông nghiệp sẽ có điều kiện tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và các kênh phân phối.
Một trong những hướng quan trọng để gia tăng giá trị là phát triển công nghiệp chế biến nông sản và các ngành nghề phụ trợ tại khu vực nông thôn. Thay vì chỉ tiêu thụ nguyên liệu thô, địa phương cần khuyến khích phát triển các cơ sở sơ chế, sấy, bảo quản, đóng gói và chế biến sản phẩm phù hợp với quy mô vùng nguyên liệu. Cùng với đó là các hoạt động sản xuất bao bì, cơ khí phục vụ nông nghiệp, sửa chữa máy móc, cung ứng thiết bị và dịch vụ kỹ thuật. Đây không chỉ là những hoạt động hỗ trợ sản xuất mà còn tạo ra giá trị gia tăng, mở rộng cơ hội việc làm phi nông nghiệp và góp phần chuyển dịch cơ cấu lao động tại địa phương.
Để các cơ sở chế biến hoạt động hiệu quả, cần chú trọng mối liên kết giữa vùng nguyên liệu, năng lực sản xuất và thị trường đầu ra. Việc đầu tư máy móc, nhà xưởng phải phù hợp với sản lượng nguyên liệu, khả năng cung ứng và nhu cầu tiêu thụ, tránh tình trạng thiết bị không được khai thác hết công suất hoặc sản phẩm chế biến thiếu thị trường. Đồng thời, cần khuyến khích sử dụng công nghệ phù hợp với quy mô hộ sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ, giúp nâng cao chất lượng mà không tạo áp lực đầu tư vượt quá khả năng tài chính.
Đối với khu vực làng nghề và tiểu thủ công nghiệp, cần kết hợp bảo tồn nghề truyền thống với đổi mới công nghệ, mẫu mã và phương thức kinh doanh. Các cơ sở sản xuất cần từng bước cải tiến thiết bị, nâng cao chất lượng sản phẩm, chuẩn hóa quy trình và chú trọng điều kiện lao động. Việc xây dựng thương hiệu, đăng ký nhãn hiệu, hoàn thiện bao bì và phát triển kênh phân phối sẽ giúp sản phẩm làng nghề mở rộng thị trường. Đặc biệt, khi nghề truyền thống được kết nối với hoạt động trình diễn, tham quan và trải nghiệm, sản phẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn chứa đựng giá trị văn hóa và bản sắc địa phương.
Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) cũng là một hướng quan trọng để phát triển sản phẩm đặc trưng gắn với lợi thế địa phương. Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg ngày 22/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ về Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP đã quy định các nhóm sản phẩm, trong đó có thực phẩm, đồ uống, dược liệu và sản phẩm từ dược liệu, hàng thủ công mỹ nghệ, sinh vật cảnh và dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, điểm du lịch. Đây là cơ sở để các địa phương khai thác tốt hơn mối liên kết giữa sản xuất hàng hóa, nghề truyền thống và dịch vụ du lịch. Tuy nhiên, phát triển OCOP cần chú trọng chất lượng thực chất, nguồn gốc nguyên liệu, năng lực sản xuất và khả năng tiêu thụ, tránh chạy theo số lượng sản phẩm được công nhận mà chưa quan tâm đến hiệu quả kinh doanh.
Bên cạnh sản xuất và chế biến, du lịch nông nghiệp, nông thôn có thể trở thành hướng khai thác bổ sung tại những địa phương có lợi thế về cảnh quan, sinh thái, văn hóa và nghề truyền thống. Các hoạt động tham quan vùng sản xuất, trải nghiệm thu hoạch nông sản, tìm hiểu quy trình làm nghề, thưởng thức ẩm thực và mua sắm đặc sản có thể tạo thêm nguồn thu cho hộ dân, hợp tác xã và cơ sở kinh doanh. Điều quan trọng là sản phẩm du lịch phải xuất phát từ giá trị thực của địa phương, có sự tham gia của cộng đồng và gắn với bảo tồn cảnh quan, môi trường, bản sắc văn hóa.
Cùng với đó, chuyển đổi số cần được xem là công cụ hỗ trợ xuyên suốt các hoạt động kinh tế nông thôn. Việc ứng dụng công nghệ trong quản lý sản xuất, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng, quản lý đơn hàng và quảng bá sản phẩm sẽ giúp các chủ thể nâng cao khả năng kết nối với thị trường. Các hợp tác xã, hộ sản xuất và cơ sở làng nghề có thể sử dụng nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và các kênh bán hàng trực tuyến để mở rộng phạm vi tiếp cận khách hàng. Tuy nhiên, hiệu quả chuyển đổi số cần được đánh giá bằng khả năng cải thiện hoạt động sản xuất, kinh doanh và tiêu thụ, thay vì chỉ dừng ở việc đăng tải sản phẩm trên môi trường trực tuyến.
Sự kết hợp giữa nông nghiệp, công nghiệp nông thôn, làng nghề và dịch vụ sẽ hình thành hệ sinh thái kinh tế có tính bổ trợ. Nông nghiệp cung cấp nguyên liệu, công nghiệp chế biến nâng cao giá trị sản phẩm, làng nghề tạo việc làm và giá trị văn hóa, còn du lịch và thương mại mở rộng khả năng khai thác thị trường. Khi các lĩnh vực được kết nối, giá trị tạo ra tại địa phương sẽ không chỉ phụ thuộc vào sản lượng nông sản mà còn đến từ nhiều hoạt động kinh tế liên quan.
Khơi thông nguồn lực, thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển bền vững
Để phát triển kinh tế nông thôn theo hướng đa giá trị trở thành động lực thực chất trong xây dựng nông thôn mới, cần có giải pháp đồng bộ về quy hoạch, hạ tầng, vốn, nguồn nhân lực và tổ chức liên kết. Trong đó, phát huy vai trò chủ thể của người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp có ý nghĩa quyết định đối với khả năng duy trì, mở rộng và nâng cao hiệu quả các mô hình kinh tế.
Trước hết, các địa phương cần rà soát tiềm năng, lợi thế và xác định rõ những sản phẩm, ngành nghề có khả năng tạo giá trị gia tăng. Quy hoạch phát triển kinh tế cần gắn với tổ chức không gian sản xuất, vùng nguyên liệu, khu vực chế biến, làng nghề và hệ thống dịch vụ. Việc bố trí các hoạt động kinh tế phải phù hợp với điều kiện đất đai, hạ tầng, nhu cầu sử dụng và yêu cầu bảo vệ môi trường, đồng thời bảo đảm kết nối giữa khu vực sản xuất với hệ thống giao thông và thị trường tiêu thụ. Đối với những địa phương có nhiều ngành nghề cùng phát triển, cần xác định rõ mối liên kết giữa các lĩnh vực để hạn chế sản xuất phân tán, thiếu đầu ra hoặc cạnh tranh thiếu lành mạnh.
Cùng với quy hoạch, đầu tư hạ tầng kinh tế có vai trò quan trọng trong việc khơi thông nguồn lực. Hệ thống giao thông nông thôn, điện, nước, hạ tầng số, kho bảo quản, cơ sở sơ chế và chế biến là những điều kiện cần thiết để nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh. Tại các vùng có làng nghề và hoạt động tiểu thủ công nghiệp, cần quan tâm bố trí không gian sản xuất phù hợp, đầu tư hệ thống thu gom, xử lý chất thải và cải thiện điều kiện lao động. Hạ tầng không chỉ phục vụ nhu cầu hiện tại mà còn cần tính đến khả năng mở rộng quy mô và tiếp nhận các hoạt động kinh tế mới.
Một yêu cầu khác là nâng cao năng lực của các chủ thể kinh tế nông thôn. Hợp tác xã cần phát huy vai trò tập hợp hộ sản xuất, tổ chức vùng nguyên liệu, thống nhất quy trình và kết nối với doanh nghiệp. Doanh nghiệp có thể tham gia đầu tư chế biến, cung ứng công nghệ, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Người dân cần được hỗ trợ kiến thức về kỹ thuật sản xuất, quản trị kinh doanh, tiêu chuẩn chất lượng, kỹ năng dịch vụ và ứng dụng công nghệ số. Khi các chủ thể có sự phân công rõ ràng, chia sẻ lợi ích hợp lý và cùng chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm, chuỗi liên kết sẽ có điều kiện phát triển ổn định hơn.
Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa nguồn lực đầu tư và tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp tham gia phát triển khu vực nông thôn. Việc hỗ trợ tiếp cận vốn, thông tin thị trường, khoa học công nghệ và xúc tiến thương mại cần hướng đến nhu cầu thực tế của hộ sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ. Các chính sách hỗ trợ nên ưu tiên những mô hình có khả năng tạo việc làm, nâng cao thu nhập, sử dụng hiệu quả tài nguyên và có phương án tiêu thụ sản phẩm rõ ràng. Đặc biệt, cần khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào chế biến nông sản, bảo quản sau thu hoạch và phát triển ngành nghề phụ trợ để tăng khả năng giữ lại giá trị trong khu vực nông thôn.
Phát triển kinh tế đa giá trị cũng phải gắn chặt với yêu cầu bảo vệ môi trường và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Trong sản xuất nông nghiệp, cần khuyến khích tận dụng phụ phẩm làm phân hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu cho các hoạt động sản xuất phù hợp. Tại các cơ sở chế biến và làng nghề, cần chú trọng tiết kiệm năng lượng, giảm chất thải, kiểm soát nước thải và sử dụng nguyên liệu hợp lý. Đối với du lịch nông thôn, việc bảo vệ cảnh quan, giữ gìn không gian sinh thái và bản sắc văn hóa cần được đặt ngang với mục tiêu khai thác dịch vụ. Phát triển kinh tế không nên đánh đổi môi trường lấy lợi ích trước mắt, bởi tài nguyên và văn hóa bản địa chính là nền tảng tạo nên sức hấp dẫn lâu dài của mỗi vùng quê.
Khai thác giá trị cảnh quan, văn hóa và dịch vụ góp phần đa dạng hóa sinh kế cho người dân nông thôn.
Nguồn: Internet
Định hướng này cần được cụ thể hóa trong quá trình triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026–2035, giai đoạn I từ năm 2026 đến năm 2030 theo Quyết định số 417/QĐ-BNNMT ngày 31/01/2026. Các địa phương cần căn cứ vào mục tiêu, nhiệm vụ và điều kiện thực tế để lựa chọn mô hình phù hợp, đồng thời gắn phát triển kinh tế với nâng cao chất lượng đời sống, giảm nghèo bền vững và bảo vệ môi trường nông thôn.
Xây dựng nông thôn mới không chỉ hướng đến diện mạo khang trang mà còn phải tạo dựng nền kinh tế có sức sống, khả năng thích ứng và phát triển lâu dài. Phát triển kinh tế nông thôn theo hướng đa giá trị chính là quá trình khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực sẵn có, kết nối sản xuất với chế biến, dịch vụ và thị trường, đồng thời bảo tồn những giá trị văn hóa, sinh thái của từng địa phương. Khi người dân thực sự trở thành chủ thể, hợp tác xã và doanh nghiệp cùng tham gia vào chuỗi giá trị, mỗi sản phẩm và mỗi vùng quê đều có thêm cơ hội tạo ra giá trị mới. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao thu nhập, tạo sinh kế ổn định và thúc đẩy xây dựng nông thôn mới theo hướng hiện đại, giàu bản sắc và bền vững./.
