Tổ chức lại đất sản xuất, tạo nền tảng phát triển nông nghiệp hàng hóa
Tình trạng đất nông nghiệp phân tán thành nhiều thửa nhỏ vẫn là một trong những hạn chế đối với quá trình phát triển sản xuất hàng hóa tại nhiều địa phương. Việc mỗi hộ canh tác trên diện tích nhỏ, nằm xen kẽ và không liền vùng, liền thửa gây khó khăn cho tổ chức sản xuất, đầu tư máy móc, áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật và kiểm soát chất lượng nông sản.
Khi sản xuất còn phụ thuộc vào quy mô hộ gia đình, các khâu làm đất, gieo trồng, chăm sóc và thu hoạch thường được thực hiện riêng lẻ. Người dân gặp khó khăn khi đầu tư thiết bị có công suất lớn, xây dựng hệ thống tưới tiêu đồng bộ hoặc tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn thống nhất. Chi phí sản xuất vì thế có thể tăng, trong khi khả năng đáp ứng những đơn hàng lớn và yêu cầu khắt khe của thị trường còn hạn chế.
Trong bối cảnh xây dựng nông thôn mới, tổ chức lại sản xuất là yêu cầu quan trọng nhằm khai thác tốt hơn tiềm năng đất đai, nâng cao giá trị nông sản và cải thiện đời sống người dân. Vì vậy, tích tụ, tập trung đất đai được xem là một trong những hướng đi cần thiết để chuyển đổi phương thức sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa có quy mô, có định hướng thị trường và tăng cường liên kết giữa các chủ thể.
Theo Điều 192 và Điều 193 Luật Đất đai năm 2024, tập trung đất nông nghiệp và tích tụ đất nông nghiệp là hai phương thức có nội dung và cách thức thực hiện khác nhau. Cụ thể, tập trung đất nông nghiệp được thực hiện thông qua chuyển đổi quyền sử dụng đất theo phương án dồn điền, đổi thửa; thuê quyền sử dụng đất; hợp tác sản xuất, kinh doanh bằng quyền sử dụng đất. Trong khi đó, tích tụ đất nông nghiệp được thực hiện thông qua nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất hoặc nhận góp vốn bằng quyền sử dụng đất nông nghiệp để tăng diện tích đất phục vụ sản xuất.
Việc phân biệt rõ hai hình thức này có ý nghĩa quan trọng trong quá trình tổ chức lại sản xuất tại địa phương. Nếu tập trung đất đai hướng đến việc sắp xếp, liên kết các diện tích đất để hình thành khu vực canh tác thống nhất thì tích tụ đất đai hướng đến việc tăng quy mô diện tích đất của người sử dụng đất thông qua các giao dịch theo quy định pháp luật.
Khi được triển khai phù hợp, tích tụ, tập trung đất đai tạo điều kiện hình thành các vùng chuyên canh, thuận lợi cho việc đầu tư hạ tầng giao thông nội đồng, hệ thống thủy lợi và đưa cơ giới hóa vào sản xuất. Người nông dân có thể tổ chức các khâu canh tác theo quy trình thống nhất, giảm sự phân tán trong hoạt động sản xuất và nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng nông sản.
Đặc biệt, diện tích sản xuất được tổ chức hợp lý sẽ tạo nền tảng để phát triển các mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, sản xuất theo tiêu chuẩn chất lượng và xây dựng vùng nguyên liệu phục vụ chế biến. Đây là hướng đi cần thiết để nâng cao giá trị sản phẩm, tăng khả năng cạnh tranh và từng bước hình thành nền nông nghiệp hàng hóa gắn với nhu cầu thị trường.
Đa dạng hình thức tập trung đất đai, phát huy vai trò hợp tác xã và doanh nghiệp
Tùy theo điều kiện sản xuất, đặc điểm đất đai và nhu cầu của người dân, mỗi địa phương có thể lựa chọn phương thức tích tụ, tập trung đất đai phù hợp. Điều quan trọng là quá trình thực hiện phải tuân thủ quy định pháp luật, bảo đảm tính tự nguyện và tạo được sự đồng thuận giữa các chủ thể tham gia.
Đối với những khu vực có tình trạng ruộng đất phân tán, dồn điền, đổi thửa là giải pháp giúp sắp xếp lại diện tích canh tác, tạo thuận lợi cho việc quy hoạch vùng sản xuất và đầu tư hạ tầng đồng bộ. Khi các thửa đất được bố trí hợp lý hơn, người dân có thể thuận lợi đưa máy móc vào đồng ruộng, giảm thời gian di chuyển và tổ chức sản xuất theo cùng một lịch thời vụ.
Bên cạnh đó, thuê quyền sử dụng đất là phương thức giúp tổ chức, cá nhân có nhu cầu sản xuất mở rộng quy mô canh tác mà không nhất thiết phải nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất. Người có đất có thể cho thuê theo thời hạn và điều kiện phù hợp; bên thuê có điều kiện chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất, đầu tư máy móc và tổ chức tiêu thụ sản phẩm. Hình thức này cần được thực hiện theo đúng điều kiện, trình tự và quy định pháp luật về đất đai.
Một hướng triển khai khác là hợp tác sản xuất, kinh doanh bằng quyền sử dụng đất. Thay vì tổ chức sản xuất riêng lẻ, các hộ có thể liên kết với nhau hoặc thông qua hợp tác xã để thống nhất phương án canh tác, lịch thời vụ, quy trình kỹ thuật và phương thức tiêu thụ. Cách làm này giúp khai thác lợi thế của quy mô sản xuất mà vẫn tạo điều kiện để người dân tham gia trực tiếp vào hoạt động sản xuất trên diện tích đất của mình.
Trong quá trình đó, hợp tác xã giữ vai trò quan trọng trong việc kết nối các hộ nông dân, tổ chức dịch vụ đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật và điều phối sản xuất. Khi có đủ năng lực quản trị, hợp tác xã có thể xây dựng kế hoạch sản xuất chung, lựa chọn giống phù hợp, tổ chức thu hoạch và kết nối với các cơ sở chế biến, doanh nghiệp phân phối. Đây là cầu nối giúp những hộ sản xuất nhỏ tham gia vào chuỗi giá trị thay vì tự tìm kiếm đầu ra riêng lẻ.
Đối với các vùng có điều kiện phát triển sản xuất hàng hóa, sự tham gia của doanh nghiệp có thể tạo thêm động lực cho quá trình tổ chức lại sản xuất. Doanh nghiệp có khả năng hỗ trợ về vốn, công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng và định hướng thị trường. Khi phối hợp với hợp tác xã và người dân, doanh nghiệp có thể hình thành vùng nguyên liệu phục vụ chế biến, phân phối hoặc xuất khẩu.
Tuy nhiên, liên kết giữa các chủ thể chỉ phát huy hiệu quả khi có phương án sản xuất và tiêu thụ rõ ràng. Việc tập hợp diện tích đất nhưng không xác định được cây trồng, vật nuôi phù hợp, không có kế hoạch đầu tư hoặc thiếu đầu ra ổn định có thể dẫn đến lãng phí nguồn lực. Vì vậy, quá trình tổ chức vùng sản xuất cần xuất phát từ lợi thế địa phương, nhu cầu thị trường và năng lực thực tế của các chủ thể tham gia.
Đồng thời, cần chú trọng đa dạng hóa sản phẩm, phát triển sơ chế, bảo quản và chế biến nông sản ngay tại địa phương. Khi sản xuất được gắn với các khâu sau thu hoạch, giá trị gia tăng của nông sản có điều kiện được cải thiện, hạn chế tình trạng tiêu thụ sản phẩm thô và phụ thuộc quá nhiều vào thời điểm thu hoạch.
Bảo đảm quyền lợi người dân, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và phát triển bền vững
Bên cạnh những cơ hội mở ra, quá trình tích tụ, tập trung đất đai vẫn gặp không ít khó khăn. Tâm lý muốn giữ đất để bảo đảm sinh kế, sự khác biệt về mức giá thuê, thời hạn hợp tác và phương thức thanh toán có thể khiến việc thống nhất giữa các hộ mất nhiều thời gian. Bên cạnh đó, năng lực tổ chức sản xuất của một số hợp tác xã còn hạn chế, trong khi việc thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp vẫn phụ thuộc vào điều kiện hạ tầng, thị trường và hiệu quả kinh doanh.
Vấn đề cần được đặt lên hàng đầu là bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất. Các giao dịch chuyển nhượng, cho thuê hoặc góp vốn bằng quyền sử dụng đất phải đáp ứng điều kiện theo quy định pháp luật, được thực hiện trên cơ sở tự nguyện và có sự thỏa thuận rõ ràng giữa các bên.
Đối với hoạt động cho thuê hoặc hợp tác sản xuất, hợp đồng cần xác định cụ thể diện tích, vị trí đất, thời hạn thực hiện, giá trị thanh toán, trách nhiệm đầu tư, phương thức phân chia lợi ích và phương án xử lý khi phát sinh tranh chấp. Các bên cũng cần thỏa thuận rõ phương án sử dụng, quản lý và hoàn trả đất khi kết thúc thời hạn hợp tác. Việc quy định cụ thể quyền và nghĩa vụ sẽ hạn chế rủi ro, tạo niềm tin để người dân yên tâm tham gia các mô hình sản xuất tập trung.
Chính quyền địa phương cần phát huy vai trò hướng dẫn, hỗ trợ và kết nối các chủ thể trong quá trình thực hiện. Công tác tuyên truyền cần giúp người dân hiểu rõ lợi ích, nghĩa vụ và những vấn đề cần lưu ý khi tham gia chuyển nhượng, cho thuê hoặc góp vốn bằng quyền sử dụng đất. Các phương án tổ chức lại sản xuất cần được xây dựng trên cơ sở khảo sát thực tế, lấy ý kiến người dân và bảo đảm sự đồng thuận, tránh áp đặt hoặc chạy theo thành tích về diện tích đất được tập trung.
Cùng với đó, cần nâng cao năng lực hoạt động của hợp tác xã nông nghiệp. Không chỉ dừng lại ở việc cung ứng dịch vụ đầu vào, hợp tác xã cần từng bước chuyên nghiệp hóa công tác quản trị, xây dựng phương án kinh doanh, quản lý chất lượng và tìm kiếm thị trường. Việc tăng cường khả năng tiếp cận vốn, máy móc, thiết bị bảo quản và công nghệ chế biến sẽ giúp hợp tác xã thực sự trở thành đầu mối tổ chức sản xuất hàng hóa tại địa phương.
Đầu tư hạ tầng cũng cần được triển khai đồng bộ với quá trình tích tụ, tập trung đất đai. Hệ thống giao thông nội đồng, thủy lợi, điện phục vụ sản xuất và cơ sở sơ chế, bảo quản có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng khai thác lợi thế quy mô. Nếu chỉ sắp xếp lại diện tích mà không cải thiện điều kiện sản xuất, hiệu quả mang lại sẽ khó đạt được như kỳ vọng.
Một yêu cầu quan trọng khác là gắn tổ chức lại đất sản xuất với bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên tiết kiệm. Các vùng sản xuất tập trung cần chú trọng sử dụng nước hợp lý, kiểm soát phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, thu gom bao bì sau sử dụng, xử lý phụ phẩm nông nghiệp và hạn chế tác động tiêu cực đến đất, nguồn nước. Việc áp dụng quy trình canh tác phù hợp, công nghệ tưới tiết kiệm và các giải pháp sản xuất thân thiện với môi trường sẽ góp phần nâng cao tính bền vững của vùng nguyên liệu.
Về lâu dài, hiệu quả của tích tụ, tập trung đất đai không nên chỉ được đánh giá bằng diện tích sản xuất được mở rộng mà cần xem xét trên nhiều phương diện như năng suất, chất lượng nông sản, chi phí sản xuất, thu nhập của người dân, khả năng tiêu thụ và mức độ ổn định của liên kết. Đây cũng là cơ sở để địa phương lựa chọn mô hình phù hợp, tránh tình trạng mở rộng quy mô nhưng không nâng cao được giá trị kinh tế.
Trong xây dựng nông thôn mới, tích tụ, tập trung đất đai không đơn thuần là giải pháp khắc phục tình trạng sản xuất manh mún mà còn là quá trình đổi mới phương thức tổ chức sản xuất, phát huy vai trò của hợp tác xã, doanh nghiệp và người nông dân. Khi quyền lợi của người sử dụng đất được bảo đảm, hạ tầng được đầu tư đồng bộ và sản xuất gắn chặt với nhu cầu thị trường, những diện tích đất nhỏ lẻ có thể được kết nối thành vùng hàng hóa có hiệu quả. Qua đó, góp phần nâng cao thu nhập, tạo việc làm và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại, bền vững./.