Hạ tầng thiết yếu tạo nền tảng cho hoạt động sản xuất làng nghề
Trong tiến trình xây dựng nông thôn mới, phát triển làng nghề không chỉ dựa vào việc bảo tồn làng nghề truyền thống, nâng cao chất lượng sản phẩm hay mở rộng thị trường tiêu thụ. Hệ thống hạ tầng phục vụ sản xuất cũng là yếu tố quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì hoạt động, mở rộng quy mô và nâng cao năng lực cạnh tranh của các cơ sở sản xuất. Trong đó, giao thông, điện và nước là ba nhóm hạ tầng thiết yếu cần được quan tâm đầu tư đồng bộ.
Theo kết quả Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025, cả nước có 571 xã có làng nghề, chiếm 21,69% tổng số xã. Kết quả điều tra cũng cho thấy 100% số xã và 99,73% số thôn có điện; 99,71% số xã có đường ô tô kết nối từ trụ sở UBND cấp xã đến trụ sở UBND cấp huyện. Đối với hệ thống thoát nước thải sinh hoạt chung, tỷ lệ xã có hệ thống này đạt 97,19%, trong khi tỷ lệ ở cấp thôn là 42,85%. Những con số trên phản ánh sự cải thiện về hạ tầng nông thôn, đồng thời cho thấy yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng công trình và khả năng đáp ứng nhu cầu sản xuất tại từng địa bàn.
Đối với các làng nghề, giao thông là điều kiện trực tiếp hỗ trợ quá trình vận chuyển nguyên liệu, máy móc và hàng hóa. Tại nhiều địa phương, hoạt động sản xuất vẫn diễn ra xen kẽ trong khu dân cư hoặc tại những cơ sở có quy mô nhỏ. Đường giao thông nội thôn chật hẹp, mặt đường xuống cấp, thiếu điểm tập kết hàng hóa hoặc kết nối chưa thuận lợi với các tuyến đường chính có thể làm tăng chi phí vận chuyển, kéo dài thời gian giao hàng và hạn chế khả năng mở rộng thị trường.
Đặc biệt, đối với các làng nghề chế biến nông sản, sản xuất đồ gỗ, cơ khí, mây tre đan và những ngành nghề cần vận chuyển nguyên liệu với khối lượng lớn, giao thông thuận lợi có ý nghĩa thiết thực trong tổ chức sản xuất. Khi đường nội bộ và đường kết nối được đầu tư phù hợp, các cơ sở có điều kiện tiếp nhận nguyên liệu, vận chuyển máy móc, đưa sản phẩm đến các điểm phân phối và kết nối với doanh nghiệp, hợp tác xã, đơn vị thu mua.
Bên cạnh giao thông, điện là yếu tố không thể thiếu trong quá trình cơ giới hóa và hiện đại hóa sản xuất. Nhiều cơ sở làng nghề sử dụng máy cắt, máy nghiền, máy sấy, thiết bị chế biến, đóng gói và bảo quản sản phẩm. Nếu nguồn điện không đáp ứng đủ công suất hoặc xảy ra tình trạng quá tải, mất điện, hoạt động sản xuất có thể bị gián đoạn, ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng hàng hóa. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo đảm các khu vực sản xuất có điện mà còn phải chú trọng khả năng cung ứng ổn định, phù hợp với đặc điểm sử dụng của từng ngành nghề.
Trong khi đó, nước vừa là đầu vào phục vụ sản xuất, vừa liên quan trực tiếp đến yêu cầu bảo vệ môi trường. Các ngành chế biến thực phẩm, chế biến nông sản, dệt nhuộm, sản xuất giấy và một số ngành nghề khác có nhu cầu sử dụng nước trong nhiều công đoạn. Việc bảo đảm nguồn cấp nước phù hợp, đồng thời tổ chức thu gom và xử lý nước thải đúng yêu cầu sẽ góp phần duy trì hoạt động sản xuất, hạn chế nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và ảnh hưởng đến đời sống dân cư.
Ba nhóm hạ tầng này có mối quan hệ chặt chẽ và cần được tính toán trong cùng một định hướng phát triển. Một khu vực sản xuất có giao thông thuận lợi nhưng thiếu điện, nước ổn định vẫn khó phát huy hết tiềm năng. Ngược lại, hệ thống điện, nước được đầu tư nhưng thiếu kết nối giao thông cũng gây trở ngại cho việc vận chuyển và tiêu thụ sản phẩm. Vì vậy, phát triển hạ tầng làng nghề cần được đặt trong tổng thể quy hoạch nông thôn, phù hợp với đặc điểm ngành nghề và nhu cầu sản xuất của từng địa phương.
Đầu tư hạ tầng gắn với yêu cầu sản xuất và bảo vệ môi trường
Để hệ thống hạ tầng phát huy hiệu quả, việc đầu tư cần xuất phát từ thực trạng của từng làng nghề, tránh triển khai dàn trải hoặc chỉ chú trọng xây dựng công trình mà chưa tính đến khả năng khai thác. Trọng tâm là giải quyết những điểm nghẽn về vận chuyển, cung ứng năng lượng, cấp nước và xử lý chất thải phát sinh trong quá trình sản xuất.
Trước hết, đối với hạ tầng giao thông, địa phương cần ưu tiên nâng cấp các tuyến đường nội thôn, đường liên thôn và đường kết nối khu vực sản xuất với mạng lưới giao thông chính. Việc cải thiện mặt đường cần đi đôi với xây dựng hệ thống thoát nước, chiếu sáng và bố trí các điểm tập kết, bốc dỡ hàng hóa phù hợp. Tại những làng nghề có mật độ cơ sở sản xuất cao, cần tính toán tổ chức giao thông hợp lý, hạn chế tình trạng phương tiện vận chuyển hàng hóa ảnh hưởng đến sinh hoạt của người dân.
Đối với những địa phương định hướng phát triển khu sản xuất tập trung hoặc cụm công nghiệp làng nghề, giao thông cần được tính toán ngay từ khâu quy hoạch và đầu tư hạ tầng ban đầu. Đường nội bộ phải đáp ứng nhu cầu lưu thông của phương tiện vận chuyển nguyên liệu, hàng hóa, đồng thời bảo đảm kết nối với các tuyến giao thông bên ngoài. Việc bố trí khu vực sản xuất phù hợp còn tạo điều kiện tổ chức hệ thống cấp điện, cấp nước và xử lý chất thải dùng chung, thay vì để từng cơ sở tự giải quyết những hạn chế về hạ tầng riêng lẻ.
Đối với hạ tầng điện, cần rà soát nhu cầu sử dụng của các cơ sở sản xuất, đánh giá khả năng cung ứng của hệ thống hiện có để xây dựng phương án nâng cấp phù hợp. Việc đầu tư đường dây, trạm biến áp và thiết bị phân phối cần căn cứ vào công suất sử dụng thực tế, đặc điểm máy móc và định hướng mở rộng sản xuất của từng khu vực. Bên cạnh đó, các cơ sở làng nghề cần quan tâm sử dụng thiết bị tiết kiệm năng lượng, kiểm tra hệ thống điện định kỳ và tuân thủ các yêu cầu an toàn trong quá trình vận hành.
Việc ứng dụng năng lượng tái tạo cũng có thể được xem xét tại những cơ sở có điều kiện phù hợp, chẳng hạn sử dụng điện mặt trời mái nhà phục vụ một phần nhu cầu sản xuất và sinh hoạt. Tuy nhiên, việc triển khai cần căn cứ vào khả năng đầu tư, đặc điểm công trình, nhu cầu tiêu thụ và các yêu cầu kỹ thuật liên quan, tránh đầu tư theo phong trào hoặc vượt quá khả năng vận hành của cơ sở.
Đối với hạ tầng nước, cần phân biệt rõ nhu cầu cấp nước phục vụ sản xuất, nước sinh hoạt và yêu cầu thu gom, xử lý nước thải. Các làng nghề có mức độ sử dụng nước lớn cần đánh giá khả năng cung ứng của nguồn nước, chất lượng nước đầu vào và nhu cầu sử dụng theo từng công đoạn. Đối với hệ thống thoát nước, cần tổ chức thu gom phù hợp, hạn chế tình trạng nước thải sản xuất xả trực tiếp ra ao hồ, kênh mương hoặc khu vực dân cư.
Đặc biệt, những làng nghề có nguy cơ phát sinh nước thải chứa chất hữu cơ, hóa chất hoặc các thành phần ô nhiễm đặc thù cần có giải pháp xử lý phù hợp với tính chất nguồn thải. Việc đầu tư hệ thống xử lý nước thải tập trung tại khu vực sản xuất có điều kiện tổ chức tập trung sẽ giúp thuận lợi hơn cho công tác quản lý, kiểm soát và vận hành. Đối với các cơ sở sản xuất phân tán, cần có phương án thu gom, xử lý phù hợp với quy mô và đặc điểm hoạt động. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm phát triển sản xuất không đánh đổi bằng chất lượng môi trường sống ở nông thôn.
Ngoài ba nhóm hạ tầng chính, địa phương cũng cần quan tâm đến hệ thống phòng cháy, chữa cháy, viễn thông và hạ tầng số. Đây là những yếu tố hỗ trợ quá trình hiện đại hóa sản xuất, nâng cao năng lực quản lý và kết nối thị trường. Khi có điều kiện tiếp cận hạ tầng số, các cơ sở làng nghề có thể từng bước ứng dụng công nghệ trong quản lý đơn hàng, giới thiệu sản phẩm, truy xuất nguồn gốc và tham gia các kênh thương mại điện tử.
Huy động nguồn lực, nâng cao hiệu quả quản lý và khai thác hạ tầng
Đầu tư hạ tầng giao thông, điện, nước phục vụ làng nghề đòi hỏi nguồn vốn và sự phối hợp của nhiều chủ thể. Trong khi đó, phần lớn cơ sở sản xuất tại làng nghề có quy mô nhỏ, năng lực tài chính còn hạn chế. Vì vậy, để bảo đảm tính khả thi, cần có phương án huy động nguồn lực phù hợp, xác định rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và cộng đồng dân cư.
Trước hết, chính quyền địa phương cần rà soát hiện trạng hạ tầng tại các làng nghề, xác định những khu vực còn thiếu đường kết nối, hệ thống điện chưa đáp ứng nhu cầu hoặc chưa có phương án cấp nước, thu gom nước thải phù hợp. Trên cơ sở đó, xây dựng danh mục công trình ưu tiên theo mức độ cấp thiết, số lượng cơ sở sản xuất được hưởng lợi và khả năng kết nối với các công trình hạ tầng hiện có. Việc lựa chọn thứ tự đầu tư cần tránh dàn trải, tập trung giải quyết những điểm nghẽn có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất và đời sống người dân.
Cùng với nguồn vốn ngân sách theo các chương trình, kế hoạch và quy định hiện hành, cần khuyến khích doanh nghiệp tham gia đầu tư, khai thác hạ tầng tại các khu vực sản xuất tập trung khi có đủ điều kiện. Các hợp tác xã, tổ chức đại diện làng nghề có thể tham gia tổng hợp nhu cầu, đề xuất phương án đầu tư, phối hợp quản lý và giám sát chất lượng công trình. Việc huy động đóng góp từ người dân và cơ sở sản xuất cần bảo đảm công khai, minh bạch, tự nguyện, phù hợp với khả năng và lợi ích thực tế của các bên.
Một yêu cầu quan trọng khác là gắn đầu tư hạ tầng với quy hoạch không gian phát triển làng nghề. Đối với những làng nghề có điều kiện mở rộng sản xuất, cần tính toán bố trí khu vực sản xuất phù hợp, bảo đảm khả năng tiếp cận giao thông, cấp điện, cấp nước và hệ thống thu gom, xử lý chất thải. Việc phát triển cụm công nghiệp làng nghề cần gắn với quy hoạch, phương án đầu tư hạ tầng kỹ thuật, khả năng tiếp nhận cơ sở sản xuất và yêu cầu bảo vệ môi trường. Đối với các làng nghề tiếp tục duy trì hoạt động trong khu dân cư, cần có giải pháp cải thiện hạ tầng tại chỗ, hạn chế ảnh hưởng của hoạt động sản xuất đến không gian sinh hoạt chung.
Trong quá trình triển khai, cần phân định rõ trách nhiệm đầu tư và quản lý đối với từng loại công trình. Chính quyền địa phương thực hiện vai trò quản lý nhà nước, tổ chức quy hoạch và đầu tư các công trình thuộc phạm vi trách nhiệm theo phân cấp. Đơn vị cung ứng điện, nước phối hợp bảo đảm dịch vụ theo chức năng và quy định liên quan. Đối với hạ tầng dùng chung tại cụm công nghiệp hoặc khu sản xuất tập trung, chủ đầu tư và đơn vị quản lý vận hành cần được xác định rõ trách nhiệm về duy tu, bảo dưỡng, cung cấp dịch vụ và bảo vệ môi trường. Các cơ sở sản xuất có trách nhiệm sử dụng hạ tầng đúng mục đích, bảo đảm an toàn và thực hiện nghĩa vụ liên quan.
Bên cạnh đầu tư xây dựng, công tác quản lý và bảo trì công trình cần được xác định là nhiệm vụ thường xuyên. Hệ thống giao thông cần được kiểm tra, sửa chữa kịp thời; hạ tầng điện phải bảo đảm an toàn; công trình cấp nước và thoát nước cần có đơn vị chịu trách nhiệm vận hành, bảo dưỡng. Việc phân định rõ trách nhiệm giữa chính quyền, đơn vị cung ứng dịch vụ, chủ đầu tư và cộng đồng sử dụng sẽ góp phần hạn chế tình trạng công trình xuống cấp hoặc hoạt động không hiệu quả sau đầu tư.
Hiệu quả phát triển hạ tầng cũng cần được đánh giá trên những kết quả thực chất, thay vì chỉ căn cứ vào số lượng tuyến đường được nâng cấp hay công trình điện, nước được xây dựng. Những tiêu chí cần quan tâm bao gồm khả năng đáp ứng nhu cầu sản xuất, mức độ thuận lợi trong vận chuyển nguyên liệu và hàng hóa, tính ổn định của nguồn điện, khả năng tiếp cận nguồn nước, hiệu quả thu gom và xử lý nước thải, cũng như mức độ cải thiện điều kiện sống của người dân.
Trong tiến trình xây dựng nông thôn mới, phát triển hạ tầng giao thông, điện và nước phục vụ làng nghề không chỉ nhằm giải quyết nhu cầu trước mắt mà còn tạo nền tảng cho chuyển đổi phương thức sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường. Khi được quy hoạch phù hợp, đầu tư đồng bộ và quản lý hiệu quả, hệ thống hạ tầng sẽ góp phần phát huy lợi thế nghề truyền thống, cải thiện môi trường sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh của kinh tế nông thôn. Đây cũng là điều kiện quan trọng để làng nghề phát triển theo hướng hiện đại, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo tồn giá trị truyền thống và nâng cao chất lượng đời sống cộng đồng./.