Tổ chức lại sản xuất, phát huy lợi thế kinh tế nông thôn
Một trong những yêu cầu quan trọng của xây dựng nông thôn mới hiện nay là chuyển đổi phương thức sản xuất theo hướng quy mô, chuyên nghiệp và gắn với nhu cầu thị trường. Trong khi sản xuất nông nghiệp ở nhiều nơi vẫn còn phân tán, quy mô hộ nhỏ, khả năng tiếp cận công nghệ và thị trường chưa đồng đều, kinh tế hợp tác trở thành một trong những giải pháp quan trọng để tập hợp nguồn lực, tổ chức lại hoạt động sản xuất và nâng cao hiệu quả kinh tế.
Thông qua các hình thức tổ hợp tác, hợp tác xã và liên hiệp hợp tác xã, người dân có điều kiện liên kết trong sử dụng vật tư, lựa chọn giống, áp dụng quy trình kỹ thuật, tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Thay vì hoạt động riêng lẻ, các thành viên có thể phối hợp xây dựng kế hoạch sản xuất, thống nhất yêu cầu về chất lượng và từng bước hình thành vùng nguyên liệu tập trung. Cách làm này góp phần khắc phục những hạn chế của sản xuất nhỏ lẻ, tạo điều kiện để nông sản đáp ứng tốt hơn các yêu cầu về chất lượng, sản lượng và thời gian cung ứng.
Điểm đáng chú ý là kinh tế hợp tác không đơn thuần dừng lại ở việc tập hợp các hộ sản xuất mà còn hướng đến thay đổi tư duy kinh doanh của người nông dân. Khi tham gia hợp tác xã, các thành viên có cơ hội tiếp cận kiến thức quản trị, thông tin thị trường, tiến bộ kỹ thuật và các dịch vụ hỗ trợ sản xuất. Người nông dân từng bước chuyển từ phương thức sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm sang chủ động tính toán hiệu quả, chất lượng và khả năng tiêu thụ sản phẩm.
Đối với từng địa phương, kinh tế hợp tác còn là phương thức khai thác những lợi thế riêng về đất đai, khí hậu, nguồn lao động, nguyên liệu và ngành nghề truyền thống. Những vùng có thế mạnh về trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản có thể tổ chức các mô hình hợp tác theo ngành hàng. Trong khi đó, các địa phương có nghề truyền thống có thể liên kết các hộ sản xuất để cùng cải tiến quy trình, nâng cao chất lượng, phát triển mẫu mã và xây dựng thương hiệu sản phẩm.
Để những mô hình này hoạt động hiệu quả, hợp tác xã cần có phương án kinh doanh rõ ràng, xác định đúng nhu cầu của thành viên và lựa chọn lĩnh vực hoạt động phù hợp với lợi thế địa phương. Cùng với đó, cơ chế quản lý và phân phối lợi ích phải minh bạch, bảo đảm thành viên thực sự được tham gia vào quá trình ra quyết định và được hưởng lợi từ hoạt động chung. Đây là nền tảng để kinh tế hợp tác phát triển thực chất, tránh tình trạng thành lập tổ chức nhưng hoạt động hình thức, thiếu sự gắn kết giữa các thành viên.
Mở rộng liên kết, hình thành không gian kinh tế đa ngành
Giá trị của kinh tế hợp tác không chỉ thể hiện trong phạm vi sản xuất nông nghiệp mà còn nằm ở khả năng kết nối nhiều chủ thể, ngành nghề và hoạt động kinh tế trên địa bàn nông thôn. Khi hợp tác xã trở thành đầu mối tổ chức sản xuất, người dân có thêm cơ hội liên kết với doanh nghiệp, cơ sở chế biến, đơn vị phân phối, tổ chức tín dụng và các đơn vị cung cấp dịch vụ kỹ thuật.
Trong chuỗi liên kết này, mỗi chủ thể đảm nhận một vai trò nhất định. Hợp tác xã tập hợp thành viên, tổ chức sản xuất và phối hợp kiểm soát chất lượng; doanh nghiệp có thể tham gia cung cấp đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật, chế biến hoặc tiêu thụ sản phẩm theo thỏa thuận; người nông dân trực tiếp sản xuất và thực hiện các quy trình đã thống nhất. Khi trách nhiệm và lợi ích được xác định rõ, liên kết giữa các bên có điều kiện duy trì ổn định, góp phần hạn chế rủi ro trong tiêu thụ và nâng cao giá trị sản phẩm.
Đặc biệt, việc mở rộng liên kết còn tạo điều kiện để kinh tế hợp tác tham gia sâu hơn vào các hoạt động sau sản xuất. Thay vì chỉ cung cấp nguyên liệu thô, các hợp tác xã có thể từng bước phát triển dịch vụ sơ chế, bảo quản, phân loại, đóng gói và chế biến nông sản. Đây là hướng đi giúp gia tăng giá trị sản phẩm, giảm áp lực tiêu thụ theo mùa vụ và tạo thêm việc làm cho lao động tại địa phương. Khi các khâu sản xuất, chế biến và phân phối được kết nối chặt chẽ, người dân cũng có thêm cơ hội tham gia vào những công đoạn tạo ra giá trị gia tăng cao hơn.
Nguồn: Internet
Không gian phát triển của kinh tế hợp tác cũng có thể mở rộng sang công nghiệp nông thôn, tiểu thủ công nghiệp, thương mại và du lịch cộng đồng. Tại những vùng có nghề truyền thống, các hợp tác xã có thể liên kết các cơ sở sản xuất để xây dựng thương hiệu chung, cải tiến mẫu mã và tổ chức quảng bá sản phẩm. Ở những địa phương có cảnh quan thiên nhiên, văn hóa và sản phẩm đặc trưng, việc kết hợp sản xuất nông nghiệp với du lịch trải nghiệm có thể tạo thêm nguồn thu, đồng thời góp phần bảo tồn giá trị văn hóa bản địa.
Chẳng hạn, một mô hình hợp tác xã gắn với sản phẩm nông nghiệp đặc trưng không nhất thiết chỉ dừng ở hoạt động trồng trọt hoặc chăn nuôi. Nếu có đủ điều kiện, mô hình có thể mở rộng sang sơ chế, chế biến, đóng gói, giới thiệu sản phẩm và tổ chức trải nghiệm quy trình sản xuất. Qua đó, giá trị kinh tế không chỉ đến từ sản phẩm nông nghiệp mà còn được tạo ra từ các dịch vụ đi kèm. Đây là hướng khai thác tiềm năng địa phương theo chuỗi, giúp đa dạng hóa sinh kế và mở rộng cơ hội việc làm tại chỗ.
Nguồn: Internet
Bên cạnh đó, chuyển đổi số đang mở ra những phương thức hoạt động mới cho kinh tế hợp tác. Các hợp tác xã có thể ứng dụng công nghệ trong quản lý thành viên, theo dõi quy trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc, quảng bá sản phẩm và kết nối với các kênh phân phối trực tuyến. Việc sử dụng nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và công cụ quản lý phù hợp giúp mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng, giảm sự phụ thuộc vào những phương thức tiêu thụ truyền thống.
Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ cần gắn với năng lực thực tế của từng hợp tác xã, tránh đầu tư dàn trải hoặc chạy theo hình thức. Điều quan trọng là công nghệ phải giải quyết được những vấn đề cụ thể trong sản xuất, quản lý và kinh doanh, đồng thời giúp thành viên dễ dàng tiếp cận, sử dụng. Khi được tổ chức phù hợp, kinh tế hợp tác sẽ trở thành cầu nối giữa sản xuất truyền thống với phương thức kinh doanh hiện đại, góp phần mở rộng không gian kinh tế nông thôn.
Nâng cao năng lực hợp tác xã, tạo động lực phát triển bền vững
Mặc dù có nhiều tiềm năng, hoạt động của khu vực kinh tế hợp tác vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Năng lực quản trị ở một số hợp tác xã còn hạn chế; nguồn vốn đầu tư cho sản xuất, chế biến và công nghệ chưa đáp ứng yêu cầu; khả năng tiếp cận thị trường và xây dựng thương hiệu còn yếu. Một số mô hình liên kết chưa thực sự bền chặt, thiếu sự thống nhất về trách nhiệm, chất lượng và lợi ích giữa các bên tham gia.
Để kinh tế hợp tác thực sự trở thành động lực phát triển nông thôn mới, trước hết cần nâng cao chất lượng hoạt động của các tổ chức kinh tế tập thể. Việc thành lập hợp tác xã cần xuất phát từ nhu cầu hợp tác thực tế của người dân, gắn với lợi thế sản xuất và điều kiện kinh tế của địa phương. Thay vì chú trọng số lượng, cần quan tâm nhiều hơn đến hiệu quả hoạt động, khả năng duy trì liên kết, mức độ tham gia của thành viên và lợi ích kinh tế mà tổ chức mang lại.
Cùng với đó, nâng cao năng lực quản trị là yêu cầu có tính quyết định. Đội ngũ quản lý hợp tác xã cần được trang bị kiến thức về xây dựng phương án kinh doanh, quản lý tài chính, tổ chức sản xuất, tiếp thị và đàm phán thương mại. Việc đào tạo cần gắn với những tình huống thực tế, giúp cán bộ hợp tác xã có khả năng chủ động tìm kiếm đối tác, xây dựng thị trường và điều hành hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Nguồn: Internet
Liên kết với doanh nghiệp cũng cần được thúc đẩy theo hướng thực chất và lâu dài. Các bên cần thống nhất rõ về quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, sản lượng, giá cả, phương thức giao nhận và trách nhiệm thực hiện hợp đồng. Khi lợi ích được phân chia hợp lý, quyền lợi của thành viên được bảo đảm và các cam kết được thực hiện nghiêm túc, liên kết mới có thể duy trì ổn định. Đây cũng là điều kiện để hợp tác xã nâng cao vai trò trong chuỗi giá trị, thay vì chỉ thực hiện nhiệm vụ tập hợp sản phẩm.
Về phía chính quyền địa phương, cần tiếp tục tạo điều kiện để các hợp tác xã tiếp cận chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể, nguồn vốn phù hợp, hoạt động đào tạo, chuyển giao khoa học công nghệ và xúc tiến thương mại. Việc kết nối hợp tác xã với doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu, cơ sở đào tạo và các đơn vị phân phối cũng cần được quan tâm, giúp các mô hình hợp tác mở rộng khả năng tiếp cận nguồn lực và thị trường. Sự hỗ trợ của Nhà nước cần hướng đến nâng cao năng lực tự chủ, thay vì tạo tâm lý phụ thuộc vào các chương trình hỗ trợ.
Đáng chú ý, phát triển kinh tế hợp tác cần gắn với yêu cầu bảo vệ môi trường và sử dụng hiệu quả tài nguyên nông thôn. Các hợp tác xã có thể tổ chức thu gom, phân loại và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, áp dụng quy trình sản xuất tiết kiệm tài nguyên, giảm chất thải và phát triển sản phẩm thân thiện với môi trường. Khi sản xuất được tổ chức theo hướng có trách nhiệm, hiệu quả kinh tế sẽ từng bước gắn với chất lượng môi trường sống và lợi ích lâu dài của cộng đồng.
Về cơ sở pháp lý, Luật Hợp tác xã năm 2023, được cập nhật tại Văn bản hợp nhất số 101/VBHN-VPQH ngày 22/4/2026, đã tạo hành lang pháp lý cho việc thành lập, tổ chức quản lý và phát triển các mô hình kinh tế hợp tác. Cùng với đó, Nghị định 113/2024/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Hợp tác xã; Nghị định 98/2018/NĐ-CP tạo cơ sở triển khai các chính sách khuyến khích hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp. Đáng chú ý, Điều 14 và Điều 15 Thông tư 23/2026/TT-BNNMT đã cụ thể hóa định hướng phát triển kinh tế nông thôn theo hướng sinh thái, hiện đại, tích hợp đa giá trị; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu củng cố, phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã gắn với chuỗi giá trị và sinh kế bền vững trong giai đoạn 2026–2030.
Hiệu quả của kinh tế hợp tác không nên chỉ được nhìn nhận qua số lượng hợp tác xã được thành lập hay quy mô sản xuất mở rộng, mà cần được đánh giá bằng lợi ích thực tế của thành viên. Đó là khả năng nâng cao thu nhập, cải thiện điều kiện sản xuất, mở rộng thị trường, tạo việc làm và tăng quyền chủ động của người dân trong hoạt động kinh tế. Khi thành viên thực sự được hưởng lợi, họ sẽ có động lực gắn bó và cùng xây dựng tổ chức hợp tác ngày càng vững mạnh.
Có thể khẳng định, kinh tế hợp tác không chỉ là phương thức tổ chức sản xuất mà còn là cầu nối để khai thác hiệu quả các nguồn lực, mở rộng quan hệ kinh tế và tạo thêm động lực phát triển cho khu vực nông thôn. Khi hợp tác xã hoạt động thực chất, người dân được hưởng lợi và các mối liên kết được duy trì bền vững, kinh tế hợp tác sẽ góp phần chuyển đổi tư duy sản xuất, nâng cao thu nhập, đa dạng hóa sinh kế và tạo nền tảng vững chắc cho xây dựng nông thôn mới hiện đại, giàu bản sắc và phát triển bền vững./.
