Khi nói đến OCOP, nhiều người thường nghĩ đến câu chuyện đặc sản vùng miền, bao bì đẹp hay xúc tiến thương mại. Tuy nhiên, với các sản phẩm như trà thảo mộc, trái cây sấy, dược liệu, rau củ nghiền bột hay cà phê đặc sản, yếu tố quyết định giá trị nhiều khi nằm ở công nghệ chế biến sau thu hoạch.
Không ít cơ sở OCOP hiện vẫn sử dụng phương pháp phơi nắng hoặc sấy nhiệt độ cao, khiến sản phẩm bị sẫm màu, mất hương thơm tự nhiên, co rút mạnh và thời gian bảo quản không ổn định. Trong khi đó, người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến những sản phẩm giữ được màu sắc tự nhiên, mùi vị nguyên bản và có hình thức đồng đều.
Chính vì vậy, các thiết bị sấy lạnh và sấy kiểm soát nhiệt độ thấp đang trở thành một trong những khoản đầu tư được nhiều cơ sở OCOP quan tâm nhất hiện nay.
Chất lượng sau khi sấy đang quyết định giá trị OCOP
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 70,63 tỷ USD, tăng khoảng 12% so với năm 2024. Riêng nhóm rau quả đạt trên 7 tỷ USD, cho thấy nhu cầu đối với các sản phẩm chế biến sâu và bảo quản chất lượng cao đang tiếp tục tăng.
Trong thực tế, cùng một loại nguyên liệu như xoài, mít, chuối, thanh long, trà hoa hay lá dược liệu, sản phẩm được sấy bằng công nghệ kiểm soát nhiệt độ thấp thường có màu sắc sáng hơn, ít biến dạng hơn và giữ mùi tự nhiên tốt hơn so với phương pháp sấy nhiệt thông thường.
Nhiều cơ sở sản xuất cho biết khi chuyển từ sấy nóng sang sấy lạnh, sản phẩm có thể được đưa vào phân khúc quà tặng, đặc sản cao cấp hoặc bán trên sàn thương mại điện tử với mức giá cao hơn đáng kể nhờ chất lượng cảm quan và bao bì được nâng cấp đồng bộ.
Điều đáng chú ý là sự thay đổi này không đến từ việc tăng sản lượng, mà đến từ giá trị cảm nhận của người tiêu dùng đối với sản phẩm.
Công nghệ sấy lạnh mở ra hướng đi mới cho cơ sở OCOP
Khác với sấy nhiệt truyền thống thường hoạt động ở nhiệt độ cao, máy sấy lạnh sử dụng luồng không khí có nhiệt độ thấp kết hợp tách ẩm để làm khô sản phẩm từ từ. Nhờ đó, nguyên liệu ít bị biến đổi màu sắc và hương vị hơn.
Đối với các sản phẩm OCOP như trà hoa cúc, trà mãng cầu, trà lá sen, rau củ sấy, dược liệu hoặc trái cây cắt lát, công nghệ này đặc biệt phù hợp vì giúp giữ được màu xanh, màu vàng hoặc màu đỏ tự nhiên – yếu tố có ảnh hưởng rất lớn đến quyết định mua hàng.
Trong khi đó, sấy thăng hoa cho chất lượng cao hơn khi nước trong sản phẩm được tách ra ở trạng thái đông lạnh và áp suất thấp. Thành phẩm có cấu trúc xốp, nhẹ, giữ hình dạng gần như nguyên bản và dễ tái hấp thu nước khi sử dụng.
Dù chi phí đầu tư cao hơn, công nghệ này đang được nhiều doanh nghiệp chế biến trái cây cao cấp, dược liệu và thực phẩm dinh dưỡng quan tâm.
Tại Việt Nam, các giải pháp công nghệ sau thu hoạch đang phát triển rất đa dạng để đáp ứng mọi nhu cầu của thị trường. Trong khi Công ty TNHH MTV Công nghệ Sau thu hoạch Dương Xuân Quả khẳng định vị thế với các hệ thống lò sấy nhiệt tự động tiết kiệm năng lượng quy mô lớn chuyên cho lúa gạo và nông sản hạt, thì các đơn vị như Máy sấy SASAKI lại mang đến giải pháp sấy lạnh tuần hoàn khí kín tối ưu cho dược liệu và thực phẩm cao cấp.
Việc các doanh nghiệp cơ khí trong nước liên tục làm chủ công nghệ đang mở ra thêm nhiều lựa chọn chất lượng cho các hợp tác xã và cơ sở OCOP trong quá trình nâng cấp chuỗi giá trị nông sản.
Máy móc đang trở thành “đòn bẩy giá trị” của đặc sản địa phương
Điểm đáng chú ý là nhiều cơ sở OCOP không bắt đầu bằng dây chuyền lớn. Họ thường đầu tư một máy sấy công suất nhỏ trước, sau đó mới mở rộng khi thị trường phản hồi tích cực.
Ví dụ, một cơ sở sản xuất trà thảo mộc nếu sử dụng phương pháp phơi hoặc sấy nóng có thể gặp tình trạng hoa bị thâm màu, lá vụn nhiều và hương thơm giảm sau thời gian bảo quản. Khi chuyển sang sấy lạnh, sản phẩm giữ được màu sắc đồng đều, ít vụn hơn và dễ đóng gói theo dạng quà tặng, từ đó có thể tiếp cận các phân khúc khách hàng có giá trị cao hơn.
Tương tự, với chuối, mít hoặc xoài sấy, việc giữ được màu sắc tự nhiên và độ giòn ổn định giúp sản phẩm dễ tiếp cận các kênh bán hàng hiện đại thay vì chỉ tiêu thụ ở thị trường địa phương.
Theo FAO, khoảng 13,3% thực phẩm toàn cầu bị thất thoát trong chuỗi cung ứng từ sau thu hoạch đến trước bán lẻ. Đối với nông sản có giá trị cao, việc đầu tư công nghệ sau thu hoạch không chỉ giúp giảm thất thoát mà còn tạo cơ hội nâng cấp sản phẩm lên phân khúc giá trị gia tăng cao hơn.
Điều này đặc biệt quan trọng với chương trình OCOP. Nếu chỉ bán nguyên liệu thô hoặc sản phẩm sơ chế đơn giản, lợi nhuận thường phụ thuộc nhiều vào giá nông sản theo mùa vụ. Nhưng khi sản phẩm được sấy lạnh, đóng gói đẹp, có mã QR truy xuất và thời hạn bảo quản dài hơn, doanh nghiệp có thể bán không chỉ một loại đặc sản, mà còn bán sự tiện lợi, trải nghiệm sử dụng và niềm tin về chất lượng.
Nhiều người cho rằng muốn nâng giá trị sản phẩm OCOP phải đầu tư nhà xưởng lớn hoặc mở rộng sản xuất. Thực tế cho thấy, trong không ít trường hợp, một chiếc máy phù hợp có thể tạo ra thay đổi lớn hơn nhiều so với việc tăng sản lượng.
Máy sấy lạnh hay hệ thống sấy kiểm soát nhiệt độ thấp không tự động biến một sản phẩm bình thường thành đặc sản, nhưng chúng giúp giữ lại những giá trị vốn có của nguyên liệu địa phương – màu sắc, hương thơm, cấu trúc và cảm giác tự nhiên mà người tiêu dùng ngày càng coi trọng.
Trong hành trình nâng hạng OCOP, cuộc cạnh tranh không còn chỉ nằm ở việc “có đặc sản gì”, mà đang chuyển dần sang câu hỏi “đặc sản đó được chế biến và bảo quản tốt đến mức nào”. Và ở nhiều cơ sở sản xuất nông thôn hiện nay, một chiếc máy sấy phù hợp đang trở thành đòn bẩy giúp sản phẩm OCOP bước sang phân khúc có giá trị cao hơn, bền vững hơn và cạnh tranh tốt hơn trên thị trường hiện đại.