Mở hướng từ cây dược liệu
Trên những diện tích đất nương trước đây chủ yếu trồng ngô, sắn với hiệu quả kinh tế thấp, một số hộ dân xã Mường Bú đã mạnh dạn chuyển sang trồng sâm bố chính. Là cây dược liệu có giá trị kinh tế, sâm bố chính đang mở ra hướng sản xuất mới, góp phần đa dạng hóa cây trồng và nâng cao thu nhập cho người dân.
Năm 2023, ông Nguyễn Trọng Dương, Giám đốc Công ty TNHH MTV Đăng Dương, đưa giống sâm bố chính từ Viện Cây giống Trung ương về trồng thử nghiệm trên diện tích hơn 2.000 m² tại Mường Bú. Sau gần một năm, vườn sâm cho thu hoạch khoảng 1 tấn củ tươi.
Từ kết quả bước đầu, Công ty liên kết với người dân để phát triển vùng nguyên liệu, cung cấp giống, chuyển giao kỹ thuật và hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm. Đến nay, xã Mường Bú có hơn 20 ha sâm bố chính với khoảng 20 hộ tham gia, sản lượng trên 20 tấn củ tươi mỗi năm, giá bán khoảng 130.000 đồng/kg.
Ông Nguyễn Trọng Dương cho biết, mô hình bước đầu mang lại hiệu quả tích cực. Sâm bố chính được trồng theo hướng hữu cơ, không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hóa học. Sản phẩm hiện được tiêu thụ tại Hà Nội, Lai Châu và một số tỉnh lân cận, chủ yếu phục vụ sản xuất dược liệu và mỹ phẩm.
Gia đình ông Lò Văn Hợp, bản Tạ Búng, xã Mường Bú, là một trong những hộ tham gia liên kết với Công ty TNHH MTV Đăng Dương. Cuối năm 2023, gia đình đầu tư hơn 20 triệu đồng cải tạo hơn 2.000 m² đất nương để trồng thử nghiệm. Sau đó, diện tích được mở rộng lên 1 ha. Hiện mỗi năm, vườn sâm cho thu gần 2 tấn củ tươi.
Theo ông Hợp, để cây sinh trưởng tốt, cho năng suất và chất lượng cao, gia đình tuân thủ quy trình kỹ thuật, ưu tiên canh tác hữu cơ, chăm sóc thủ công và duy trì độ ẩm phù hợp.
Ông Cầm Văn Chưởng, Chủ tịch Hội Nông dân xã Mường Bú, đánh giá qua thực tế sản xuất, sâm bố chính phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng địa phương và mang lại hiệu quả kinh tế. Việc liên kết với doanh nghiệp từ cung ứng giống, chuyển giao kỹ thuật đến bao tiêu sản phẩm giúp người dân yên tâm mở rộng sản xuất.
Từ kết quả bước đầu, Công ty TNHH MTV Đăng Dương tiếp tục định hướng mở rộng liên kết với người dân, hoàn thiện quy trình sản xuất và đầu tư chế biến sâu. Mô hình cho thấy việc lựa chọn cây trồng phù hợp, đồng thời gắn sản xuất với doanh nghiệp và thị trường, có thể tạo thêm hướng phát triển cho những diện tích đất trước đây cho hiệu quả thấp.
Mường Cơi đa dạng hóa cây trồng, nâng giá trị sản xuất
Nếu Mường Bú mở hướng với cây dược liệu thì Mường Cơi đang phát huy lợi thế cây ăn quả có múi, đồng thời từng bước đa dạng hóa sản xuất theo điều kiện từng khu vực.
Hơn 10 năm trước, một số hộ dân từ Hưng Yên đưa giống cam Vinh, cam Đường Canh lên trồng thử nghiệm. Đến nay, toàn xã phát triển gần 550 ha cây ăn quả có múi, trong đó khoảng 150 ha sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP và hữu cơ. Nhóm cây trồng này đã trở thành một trong những cây trồng chủ lực, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho nhiều hộ dân.
Trong quá trình sản xuất, nhiều hộ dân chuyển dần từ phương thức canh tác phụ thuộc vào phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật sang sử dụng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học, kết hợp các biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp. Mục tiêu là nâng cao chất lượng sản phẩm, cải tạo đất và bảo vệ môi trường.
Tại HTX Trồng cây ăn quả Nghĩa Hưng, bản Hưng Cơi, các thành viên đang tập trung chăm sóc vườn cây và theo dõi sâu bệnh để chuẩn bị cho vụ thu hoạch mới. Từ diện tích ban đầu, HTX đã phát triển 38 ha quýt ngọt và cam Đường Canh theo hướng hữu cơ, mỗi năm cung ứng khoảng 250 tấn quả ra thị trường.
Anh Nguyễn Văn Sử, Giám đốc HTX, cho biết việc thay đổi tư duy sản xuất là yếu tố quan trọng. Thay vì chỉ tập trung vào năng suất, HTX chú trọng chất lượng, an toàn sản phẩm và khả năng truy xuất nguồn gốc. Cùng với hỗ trợ về khoa học kỹ thuật, xây dựng thương hiệu và xúc tiến thương mại, sản phẩm của HTX ngày càng được tiêu thụ ổn định.
Bên cạnh cây ăn quả, Mường Cơi còn phát triển các mô hình sản xuất phù hợp với lợi thế về đất đai và nguồn nước. Toàn xã duy trì hơn 400 ha lúa, đưa các giống chất lượng cao như BC15, Đài Thơm 8, VNR20, TBR225 vào gieo cấy. Trong đó, 20,8 ha được triển khai sản xuất lúa hữu cơ theo phương pháp thâm canh lúa cải tiến (SRI), với sự tham gia của 120 hộ dân.
Mô hình bước đầu giúp giảm chi phí sản xuất, năng suất đạt khoảng 60–65 tạ/ha, đồng thời nâng cao chất lượng hạt gạo.
Cây chè và các mô hình luân canh tiếp tục phát huy hiệu quả
Cây chè tiếp tục là một trong những cây trồng mang lại nguồn thu ổn định cho người dân Mường Cơi. Toàn xã hiện có gần 200 ha chè với hơn 100 hộ tham gia sản xuất. Những năm gần đây, địa phương từng bước thay thế giống chè cũ bằng các giống mới như Kim Tuyên, Shan tuyết; đồng thời đẩy mạnh cơ giới hóa khâu thu hái và liên kết với doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm.
Nhờ đó, năng suất chè búp tươi đạt 8,5 tấn/ha, sản lượng hơn 1.200 tấn/năm; giá thu mua duy trì từ 4.500–5.000 đồng/kg.
Gia đình ông Trịnh Văn Vinh, bản Văn Cơi, có 1,2 ha chè, mỗi năm thu hơn 50 triệu đồng từ chè búp tươi. Để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, gia đình trồng xen cây ăn quả, mang lại thêm gần 20 triệu đồng mỗi năm.
Theo ông Vinh, cây chè cho thu hoạch từ tháng 3 đến tháng 10, thời gian còn lại chủ yếu dành cho chăm sóc, phục hồi cây. Việc trồng xen cây ăn quả giúp tận dụng diện tích, giữ ẩm cho đất, hạn chế xói mòn và tăng thêm thu nhập.
Không chỉ duy trì các cây trồng chủ lực, từ những chân ruộng sau thu hoạch lúa, người dân Mường Cơi còn đưa ớt xuất khẩu, dưa hấu, bí xanh và các loại rau màu ngắn ngày vào sản xuất theo hướng luân canh. Cách làm này góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất, mở thêm nguồn thu và giảm rủi ro khi chỉ phụ thuộc vào một loại cây trồng.
Tại bản Tân Kiềng, mô hình trồng ớt chỉ địa trên diện tích hơn 2 ha được triển khai với sự hỗ trợ của doanh nghiệp về giống, kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm. Gia đình ông Lê Văn Toàn tham gia mô hình với hơn 1.000 m² ớt chỉ địa để xuất khẩu sang Hàn Quốc.
Ông Toàn cho biết gia đình được doanh nghiệp hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc theo quy trình an toàn, trong đó có kỹ thuật thu hái nhằm hạn chế ảnh hưởng đến các lứa hoa và quả non. Sau 3 tháng trồng, diện tích ớt bắt đầu cho thu hoạch. Dự kiến vụ này gia đình thu khoảng 6 tấn, với giá doanh nghiệp thu mua khoảng 10.000 đồng/kg; sau khi trừ chi phí, lợi nhuận dự kiến khoảng 50 triệu đồng.
Sản xuất gắn với liên kết và nhu cầu thị trường
Xã Mường Cơi được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba xã Mường Thải, Mường Cơi và Tân Lang. Việc mở rộng địa giới hành chính tạo thêm không gian phát triển cho sản xuất nông nghiệp, nhất là trong khai thác quỹ đất, hệ thống giao thông và thủy lợi.
Trên cơ sở đó, địa phương định hướng quy hoạch các vùng sản xuất tập trung, phát triển vùng cây ăn quả ứng dụng công nghệ cao, vùng rau màu và vùng nguyên liệu gắn với nhu cầu thị trường.
Ông Đinh Đức Thắng, Chủ tịch UBND xã Mường Cơi, cho biết thực hiện định hướng phát triển nông nghiệp bền vững theo Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ xã lần thứ I, nhiệm kỳ 2025–2030, địa phương huy động các nguồn vốn từ chương trình, dự án để hỗ trợ người dân về giống và kỹ thuật; tạo điều kiện tiếp cận vốn ưu đãi để phát triển cây trồng mới.
Cùng với đó, xã phối hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức tập huấn, chuyển giao kỹ thuật, nhân rộng các mô hình sản xuất hiệu quả, từng bước thay thế diện tích cây trồng già cỗi, năng suất thấp bằng giống chất lượng cao. Địa phương cũng chú trọng kết nối tiêu thụ nông sản, phát triển sản xuất gắn với chế biến và xây dựng sản phẩm OCOP đối với các sản phẩm chủ lực như cam, quýt, chè.
Từ vùng cây ăn quả có múi đến cây dược liệu, lúa chất lượng cao, cây chè và các loại cây trồng ngắn ngày, Sơn La đang từng bước đa dạng hóa sản xuất theo hướng phù hợp với điều kiện từng vùng và nhu cầu thị trường.
Thực tế tại Mường Bú và Mường Cơi cho thấy, hiệu quả sản xuất không chỉ phụ thuộc vào việc lựa chọn cây trồng có giá trị mà còn gắn với cách tổ chức sản xuất, ứng dụng kỹ thuật, nâng cao chất lượng và xây dựng liên kết tiêu thụ. Đây là những yếu tố quan trọng để hình thành các vùng sản xuất hàng hóa, nâng cao giá trị nông sản và tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp bền vững.