OCOP và chế biến nông sản đang trở thành bài toán mới của nông thôn
Sau gần một thập kỷ triển khai, chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đã góp phần thay đổi diện mạo kinh tế nông thôn ở nhiều địa phương. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến năm 2025 cả nước đã có hơn 16.000 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, thuộc hàng nghìn chủ thể là doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ hợp tác và hộ sản xuất.
Tuy nhiên, khi số lượng sản phẩm tăng nhanh, bài toán OCOP và chế biến nông sản ngày càng trở nên quan trọng. Nhiều sản phẩm hiện vẫn dừng ở mức sơ chế hoặc đóng gói đơn giản, trong khi phần giá trị lớn nhất của chuỗi sản xuất lại nằm ở khâu chế biến sâu, bảo quản và phân phối.
Điều này khiến không ít địa phương rơi vào tình trạng có sản phẩm OCOP nhưng chưa giữ được phần lợi nhuận lớn nhất của chuỗi giá trị. Nông sản thường rời khỏi địa phương dưới dạng nguyên liệu thô, còn công đoạn tạo giá trị gia tăng lại diễn ra ở nơi khác.
Xưởng chế biến địa phương là mắt xích quan trọng để nâng giá trị nông sản nông thôn
Khi nhắc đến xưởng chế biến địa phương, nhiều người thường nghĩ đến các nhà máy quy mô lớn với vốn đầu tư rất cao. Thực tế, đối với nhiều vùng nông thôn hiện nay, mô hình phù hợp hơn là xưởng sơ chế và chế biến quy mô vừa và nhỏ, gắn trực tiếp với vùng nguyên liệu của xã hoặc cụm xã.
Những xưởng này có thể thực hiện các công đoạn như làm sạch, phân loại, sấy lạnh, sấy nhiệt, cấp đông, nghiền, phối trộn, đóng gói và dán nhãn truy xuất nguồn gốc. Việc đưa năng lực chế biến đến gần vùng nguyên liệu giúp rút ngắn thời gian xử lý sau thu hoạch, giảm hao hụt và tăng khả năng kiểm soát chất lượng sản phẩm.
Ví dụ, một xã trồng xoài, chanh dây hoặc mít không nhất thiết phải đầu tư nhà máy sản xuất nước ép cô đặc quy mô công nghiệp, nhưng hoàn toàn có thể có xưởng sơ chế – sấy – đóng gói đạt tiêu chuẩn vệ sinh, giúp kéo dài thời gian bảo quản và bán được với giá cao hơn so với việc bán quả tươi theo kiểu thu gom truyền thống.
Điểm cốt lõi của mô hình này là đưa năng lực sơ chế và chế biến về gần vùng nguyên liệu, thay vì để toàn bộ nguyên liệu thô rời khỏi địa phương ngay sau thu hoạch.
Công nghệ chế biến sâu đang giúp sản phẩm OCOP nâng chất lượng và mở rộng thị trường
Trong bối cảnh OCOP và chế biến nông sản ngày càng gắn chặt với nhau, công nghệ sau thu hoạch đóng vai trò quyết định đối với khả năng cạnh tranh của sản phẩm.
Trong lĩnh vực ứng dụng công nghệ sấy thăng hoa cho nông sản đặc sản, Công ty Cổ phần Nông sản N&H tại Đắk Lắk phát triển các sản phẩm trái cây sấy thăng hoa như sầu riêng, mít, nước mía và nhiều loại nông sản Tây Nguyên. Theo thông tin công khai của doanh nghiệp, N&H tập trung vào công nghệ sấy đông khô (freeze drying) nhằm giữ màu sắc, hương vị và cấu trúc tự nhiên của nguyên liệu, qua đó nâng cao giá trị sản phẩm sau thu hoạch và mở rộng khả năng tiêu thụ ở phân khúc thực phẩm chế biến chất lượng cao.
Bên cạnh đó, Công ty TNHH Đầu tư Sản xuất Nông sản Bình Minh (Bimifoods) phát triển chuỗi sơ chế, chế biến, kho lạnh logistics và các dòng sản phẩm sấy thăng hoa như bột rau củ, gia vị, trái cây và thực phẩm tiện lợi. Theo thông tin công khai từ doanh nghiệp, Bimifoods định hướng hoàn thiện chuỗi giá trị từ nguyên liệu – chế biến – bảo quản – phân phối, phù hợp với xu hướng nâng cấp các sản phẩm OCOP từ dạng thô sang thực phẩm chế biến có giá trị gia tăng cao hơn.
Những mô hình này cho thấy công nghệ chế biến sâu đang mở ra cơ hội mới để nâng giá trị nông sản nông thôn, đồng thời giúp hợp tác xã và doanh nghiệp địa phương tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị thay vì chỉ bán nguyên liệu thô.
Nâng giá trị nông sản nông thôn cần đầu tư đúng nhu cầu thực tế
Dù có nhiều tiềm năng, phát triển xưởng chế biến địa phương cũng tiềm ẩn rủi ro nếu triển khai theo phong trào.
Điều quan trọng không phải là mỗi xã đều có một nhà xưởng, mà là mỗi vùng nguyên liệu có năng lực chế biến phù hợp với sản lượng thực tế. Nếu đầu tư dàn trải, thiếu nguyên liệu ổn định hoặc thiếu đơn vị vận hành chuyên nghiệp, xưởng rất dễ rơi vào tình trạng hoạt động cầm chừng.
Theo các chuyên gia phát triển nông thôn, để nâng giá trị nông sản nông thôn thông qua chế biến tại chỗ cần ít nhất ba điều kiện: vùng nguyên liệu đủ quy mô, có đơn vị quản trị vận hành và có đầu ra thị trường tương đối ổn định. Trong nhiều trường hợp, mô hình một cụm xã – một trung tâm sơ chế, chế biến dùng chung có thể khả thi hơn là đầu tư nhỏ lẻ theo từng địa giới hành chính.
Đối với công nghiệp nông thôn, hướng tiếp cận này còn có ý nghĩa quan trọng ở chỗ nó tạo ra việc làm phi nông nghiệp ngay tại địa phương, từ vận hành thiết bị, kiểm soát chất lượng, đóng gói, bảo quản đến logistics và thương mại điện tử.
OCOP và chế biến nông sản cần bước sang giai đoạn tạo giá trị cao hơn
Nhìn rộng hơn, OCOP đã hoàn thành khá tốt giai đoạn khơi dậy sản phẩm đặc trưng và thúc đẩy khởi nghiệp nông thôn. Giai đoạn tiếp theo có thể không còn là cuộc đua tăng số lượng sản phẩm, mà là tăng tỷ lệ sản phẩm được chế biến sâu, bảo quản tốt và bán dưới thương hiệu địa phương.
Nếu OCOP giúp trả lời câu hỏi “mỗi xã có sản phẩm gì đặc trưng?”, thì phát triển xưởng chế biến địa phương giúp trả lời câu hỏi tiếp theo: “làm thế nào để giá trị của sản phẩm đó được giữ lại nhiều hơn cho người dân địa phương?”
Trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam đang chuyển mạnh sang chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc và kinh tế tuần hoàn, việc đưa năng lực sơ chế – bảo quản – chế biến – đóng gói về gần vùng nguyên liệu có thể trở thành một bước đi quan trọng để OCOP và chế biến nông sản không chỉ dừng ở việc tạo sản phẩm, mà còn trở thành động lực hình thành các trung tâm kinh tế nông thôn quy mô nhỏ nhưng có khả năng tạo giá trị gia tăng thực sự.
Đối với nhiều địa phương, tương lai của OCOP và chế biến nông sản có thể không nằm ở việc có thêm bao nhiêu sản phẩm mới, mà ở việc mỗi sản phẩm hiện có được chế biến tốt hơn, bảo quản lâu hơn và bán với giá trị cao hơn ngay từ chính nơi nó được tạo ra.