Tự động hóa từ một công đoạn thay vì cả nhà máy
Tại thời điểm 1/7/2025, khu vực nông thôn có 16,5 triệu lao động làm việc trong ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản, giảm 2,84 triệu người, tương đương 14,66%, so với năm 2016. Xu hướng chuyển dịch lao động cùng yêu cầu ngày càng cao về năng suất, chất lượng và khả năng đáp ứng đơn hàng đang đặt ra bài toán mới cho các cơ sở sản xuất, trong đó có chế biến nông sản.
Phân loại, gắp đặt và đóng gói là những công đoạn có nhiều thao tác lặp lại. Với hệ thống thị giác máy, camera có thể thu nhận hình ảnh và nhận diện đặc điểm sản phẩm theo tiêu chí được thiết lập; robot sau đó thực hiện thao tác gắp, đặt hoặc phân loại. Cách kết hợp này giúp doanh nghiệp có thêm lựa chọn khi muốn giảm sự phụ thuộc vào thao tác thủ công ở những công đoạn phù hợp.
Điểm đáng chú ý là tự động hóa không nhất thiết phải bắt đầu bằng một dây chuyền hoàn chỉnh. Doanh nghiệp có thể xác định công đoạn đang tiêu tốn nhiều nhân công, tạo ra nút thắt về tốc độ hoặc dễ phát sinh sai sót, sau đó thử nghiệm giải pháp tự động hóa tại chính công đoạn đó.
Thực tế ứng dụng robot trong ngành thực phẩm cho thấy công nghệ này đã được triển khai ở những công đoạn cụ thể. Công ty Cổ phần Giải pháp công nghệ cao VAS đã phát triển hệ thống robot Delta kết hợp các giải pháp tự động hóa và triển khai 3 dự án tại nhà máy Orion Food ở Bình Dương. Theo thông tin được công bố, mỗi dây chuyền có thể thay thế ít nhất 2 lao động/ca ở công đoạn được tự động hóa; trong thời gian cao điểm, hệ thống có thể vận hành 24 giờ/ngày, 6 ngày/tuần.
Trường hợp này cho thấy robot có thể đảm nhận một phần thao tác lặp lại, qua đó giảm nhu cầu nhân công tại những vị trí phù hợp. Quan trọng hơn, doanh nghiệp không nhất thiết phải tự động hóa toàn bộ nhà máy ngay từ đầu mà có thể bắt đầu từ một bài toán cụ thể.
Robot không chỉ dành cho những nhà máy rất lớn
Một thay đổi đáng chú ý của tự động hóa là doanh nghiệp có thể lựa chọn giải pháp theo từng nhiệm vụ thay vì phải đầu tư một hệ thống hoàn chỉnh ngay từ đầu.
Ở công đoạn phân loại, camera công nghiệp, phần mềm nhận diện và robot có thể phối hợp để nhận biết và xử lý sản phẩm theo các tiêu chí đã thiết lập. Trong đóng gói, robot có thể đảm nhận các thao tác gắp, đặt, xếp sản phẩm hoặc đưa sản phẩm vào vị trí quy định. Hiệu quả thực tế phụ thuộc vào đặc điểm sản phẩm, tốc độ dây chuyền, yêu cầu độ chính xác và mức độ tích hợp của thiết bị.
Một nghiên cứu về hệ thống robot Delta kết hợp thị giác máy cho thấy thời gian xử lý trung bình khoảng 3,5 giây/sản phẩm trong điều kiện thử nghiệm. Đây là nghiên cứu về phân loại sản phẩm, không phải thử nghiệm trên nông sản, nhưng cho thấy khả năng kết hợp giữa thị giác máy và robot trong những tác vụ cần nhận diện và xử lý sản phẩm với tốc độ cao.
Ở quy mô công nghiệp, Công ty TNHH Thực phẩm Orion Vina cũng đang triển khai tự động hóa theo hướng tích hợp nhiều công nghệ. Theo thông tin doanh nghiệp công bố, dự án nhà máy thông minh tại Mỹ Phước 2 được triển khai trong 3 giai đoạn từ tháng 4/2024 đến tháng 3/2026, kết hợp tự động hóa, robot, Industrial IoT và trung tâm điều hành tập trung.
Sau khoảng 8 tháng triển khai giai đoạn đầu, doanh nghiệp công bố công suất sản xuất tăng 30%, thời gian dừng máy giảm 68%, chi phí kiểm tra giảm 50% và hiệu quả ước tính của riêng giai đoạn đầu khoảng 19 triệu USD. Đây là kết quả của một dự án nhà máy thông minh tổng thể, vì vậy không thể quy toàn bộ mức cải thiện trên cho riêng robot.
Điều này cho thấy robot phát huy hiệu quả rõ hơn khi được đặt trong một quy trình sản xuất có dữ liệu, thiết bị tự động và phương thức quản lý phù hợp. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, điều đó không có nghĩa phải sao chép mô hình nhà máy lớn, mà có thể lựa chọn phần công nghệ phù hợp với quy mô và nhu cầu thực tế.
Chọn đúng bài toán để robot không thành khoản đầu tư đắt
Thách thức lớn nhất không phải tìm một robot có nhiều tính năng, mà là xác định đúng công đoạn cần tự động hóa.
Nếu sản phẩm có kích thước, hình dạng và quy cách thay đổi liên tục, doanh nghiệp cần tính đến khả năng điều chỉnh của hệ thống. Nếu dây chuyền chưa ổn định, việc đưa robot vào một khâu riêng lẻ cũng có thể không tạo ra hiệu quả như kỳ vọng. Bên cạnh thiết bị, doanh nghiệp còn cần nhân sự có khả năng vận hành, bảo trì và xử lý những tình huống phát sinh.
Vì vậy, trước khi đầu tư, doanh nghiệp nên tính toán từ những chỉ số cụ thể như số lao động đang sử dụng ở từng công đoạn, tốc độ xử lý, tỷ lệ lỗi, thời gian dừng máy, sản lượng dự kiến và khả năng mở rộng đơn hàng. Từ đó mới xác định robot có thể giải quyết điểm nghẽn nào và mức đầu tư bao nhiêu là phù hợp.
Cách tiếp cận này cũng có thể gắn với định hướng khuyến công đang được mở rộng theo hướng hỗ trợ đổi mới công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và sản xuất bền vững. Năm 2026 là năm đầu triển khai Chương trình khuyến công giai đoạn 2026-2030, trong đó ứng dụng máy móc, thiết bị tiên tiến và đổi mới công nghệ tiếp tục là những nội dung được quan tâm.
Nghị định 235/2025/NĐ-CP cũng mở rộng đối tượng và nội dung của chính sách khuyến công, trong đó có doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã, hộ kinh doanh; đồng thời bổ sung các nội dung liên quan đến sản xuất sạch hơn và sản xuất, tiêu dùng bền vững.
Thực tế triển khai khuyến công cho thấy hỗ trợ ứng dụng máy móc, thiết bị tiên tiến đã trở thành một nội dung đáng chú ý. Tại khu vực phía Bắc, kế hoạch khuyến công năm 2025 dự kiến hỗ trợ 279 cơ sở chuyển giao công nghệ, ứng dụng máy móc mới vào sản xuất với tổng kinh phí 74,85 tỷ đồng; đến hết tháng 9, đã có 84 cơ sở được hỗ trợ với kinh phí 27,58 tỷ đồng.
Với doanh nghiệp chế biến nông sản, đây là cơ sở để tìm hiểu và tiếp cận những chương trình hỗ trợ phù hợp. Tuy nhiên, việc được hỗ trợ vẫn phụ thuộc vào từng chương trình, đề án và điều kiện cụ thể, không nên hiểu rằng mọi khoản đầu tư robot đều mặc nhiên được hỗ trợ.
Robot vì thế không nhất thiết phải bắt đầu bằng một dây chuyền đắt tiền hay tham vọng xây dựng nhà máy thông minh ngay lập tức. Một hệ thống phân loại, một cánh tay robot ở công đoạn đóng gói hay một thiết bị tự động hóa đúng chỗ cũng có thể trở thành bước đầu trong quá trình nâng cấp sản xuất.
Điều quan trọng là doanh nghiệp phải trả lời được câu hỏi: công đoạn nào đang cản trở năng suất và chất lượng nhất? Khi bài toán được xác định đúng, robot không chỉ là thiết bị thay thế một phần thao tác thủ công, mà có thể trở thành một mắt xích trong quá trình nâng cấp phương thức sản xuất của công nghiệp nông thôn.