Khoa học công nghệ: Đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất nông nghiệp

Từ công nghệ bảo quản nông sản đến nhân giống cây trồng, vật nuôi, khoa học và công nghệ đang từng bước tạo ra những giá trị thiết thực cho sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, để các kết quả nghiên cứu được ứng dụng rộng rãi, ngành nông nghiệp vẫn cần tháo gỡ những điểm nghẽn về cơ chế, thủ tục chuyển giao, nguồn nhân lực và sự liên kết giữa nhà khoa học với doanh nghiệp, người sản xuất.
Khoa học công nghệ đang góp phần nâng cao chất lượng, giá trị nông sản Việt Nam. Ảnh internet

Từ bài toán thực tiễn đến những công nghệ có giá trị

Mỗi mùa vải thiều vào vụ, người trồng thường phải đối mặt với áp lực tiêu thụ khi sản lượng tăng cao, trong khi thời gian bảo quản quả tươi khá ngắn. Đặc tính nhanh xuống chất lượng sau thu hoạch khiến vải thiều khó duy trì độ tươi ngon trong quá trình vận chuyển đường dài. Đây cũng là một trong những rào cản đối với việc xuất khẩu mặt hàng này bằng đường biển.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, Thạc sĩ Nguyễn Mạnh Hiểu, Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đã dành nhiều thời gian nghiên cứu các giải pháp bảo quản vải thiều. Năm 2015, công trình nghiên cứu công nghệ bảo quản vải thiều phục vụ xuất khẩu bằng đường biển được thực hiện thành công. Công nghệ sử dụng màng phủ sinh học giúp kéo dài thời gian bảo quản quả vải lên khoảng 35 ngày, đáp ứng yêu cầu vận chuyển bằng đường biển sang thị trường Mỹ.

Không dừng lại ở vải thiều, các giải pháp bảo quản sau thu hoạch tiếp tục được nghiên cứu, ứng dụng với nhiều loại nông sản khác. Theo Thạc sĩ Nguyễn Mạnh Hiểu, nếu trước đây bưởi da xanh chỉ có thể bảo quản khoảng 30 - 35 ngày thì nhờ tiến bộ công nghệ, thời gian này đã được kéo dài lên 4 - 6 tháng. Đây là điều kiện thuận lợi để mở rộng thị trường tiêu thụ, trong đó sản lượng bưởi Việt Nam xuất khẩu sang châu Âu và Mỹ hiện đạt khoảng 4.000 - 5.000 tấn mỗi năm.

Gần đây, nhóm nghiên cứu của ông tiếp tục tập trung giải quyết bài toán bảo quản sầu riêng. Trước thực tế một số loại hóa chất sử dụng không phù hợp có thể ảnh hưởng đến chất lượng và màu sắc vỏ quả, nhóm đã phát triển giải pháp bảo quản bằng màng phủ sinh học từ phụ phẩm ngành thủy sản. Cụ thể, vỏ tôm được sử dụng để chiết xuất chitin và chitosan, tạo dung dịch dạng nano dùng làm màng phủ trên bề mặt quả. Nhóm nghiên cứu đã triển khai xuất khẩu thử nghiệm 2 container sầu riêng sử dụng công nghệ này, thay cho phương pháp nhúng hóa chất.

Điểm đáng chú ý trong quá trình nghiên cứu của Thạc sĩ Nguyễn Mạnh Hiểu là các đề tài thường xuất phát từ nhu cầu của doanh nghiệp và người sản xuất. Thay vì chỉ tập trung vào nghiên cứu học thuật, ông chủ động tìm đến các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế biến và xuất khẩu nông sản để tìm hiểu khó khăn, từ đó xác định hướng nghiên cứu phù hợp. Theo ông, công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng cần giải quyết được vấn đề thực tế mới có thể phát huy giá trị trong sản xuất.

Ở lĩnh vực lâm nghiệp, các nghiên cứu bảo tồn và nhân giống sâm Lai Châu cũng từng bước được đưa vào thực tiễn. TS Phạm Quang Tuyến, Viện Nghiên cứu lâm sinh (Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam), cho biết quy trình nhân giống mới góp phần nâng cao tỷ lệ, năng suất và chất lượng giống, đóng góp khoảng 80 - 90% trong sản xuất giống. Cùng với đó, các nhà khoa học đã xây dựng quy trình trồng, chăm sóc và truy xuất nguồn gốc, được ứng dụng tại khu vực Tây Bắc và Tây Nguyên.

Những kết quả này cho thấy nghiên cứu khoa học trong nông nghiệp đang ngày càng gắn với yêu cầu của sản xuất, từ nâng cao năng suất, chất lượng, bảo quản nông sản đến bảo tồn nguồn gen và phát triển cây dược liệu. Tuy nhiên, từ một kết quả nghiên cứu đến khả năng ứng dụng rộng rãi vẫn là chặng đường không ít trở ngại.

Ứng dụng khoa học công nghệ góp phần nâng cao chất lượng và giá trị nông sản Việt Nam. Ảnh internet
Quảng cáo

Tháo gỡ điểm nghẽn để khoa học công nghệ phát huy hiệu quả

Từ thực tế nghiên cứu công nghệ bảo quản sau thu hoạch, Thạc sĩ Nguyễn Mạnh Hiểu cho biết, một trong những khó khăn lớn hiện nay là thủ tục đăng ký, khảo nghiệm và đưa sản phẩm mới vào danh mục được phép lưu hành. Có những chế phẩm đã giải quyết được bài toán kỹ thuật, có tiềm năng thương mại hóa nhưng vẫn phải chờ hoàn thiện hành lang pháp lý và các yêu cầu về an toàn thực phẩm.

Vướng mắc còn nằm ở việc chưa phân định rõ cơ chế quản lý đối với một số sản phẩm mới: thuộc nhóm thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm hay chất hỗ trợ chế biến. Khi chưa xác định rõ quy trình khảo nghiệm diện rộng hay diện hẹp, quá trình hoàn thiện thủ tục có thể kéo dài, làm phát sinh chi phí và ảnh hưởng đến cơ hội đưa sản phẩm nghiên cứu ra thị trường.

Không chỉ ở khâu đăng ký sản phẩm, việc chuyển giao các kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước cũng gặp khó khăn liên quan đến định giá, quyền sở hữu và cơ chế chuyển giao. Trong khi đó, sản xuất nông nghiệp có tính mùa vụ rõ rệt, đòi hỏi công nghệ phải được đưa đến đúng thời điểm và phù hợp với điều kiện từng địa phương. Nếu quá trình chuyển giao kéo dài, kết quả nghiên cứu có thể không còn đáp ứng kịp nhu cầu thực tế.

Bên cạnh những vướng mắc về cơ chế, thời gian nghiên cứu dài cũng là thách thức đối với một số lĩnh vực nông nghiệp. PGS.TS Ngô Thị Kim Cúc, Phó Viện trưởng Viện Chăn nuôi và Thú y (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết việc tạo ra các sản phẩm giống vật nuôi đặc thù, ứng dụng công nghệ lõi và công nghệ chiến lược cần quá trình đầu tư liên tục, không thể hoàn thành trong thời gian ngắn. Với những giống vật nuôi như lợn, quá trình nghiên cứu có thể mất khoảng 10 năm; đối với trâu, bò, thời gian có thể kéo dài 10 - 20 năm. Vì vậy, việc đặt mục tiêu hoàn thành giống vật nuôi thế hệ mới trong thời gian quá ngắn, không tính đến đặc thù nghiên cứu, sẽ khó bảo đảm tính khả thi.

Một điểm nghẽn khác là nguồn nhân lực nghiên cứu. Các viện nghiên cứu gặp khó khăn trong thu hút và giữ chân đội ngũ khoa học trẻ khi thu nhập còn hạn chế, trong khi doanh nghiệp có khả năng trả mức lương cao hơn. Đối với những lĩnh vực cần đầu tư lâu dài như chọn tạo giống, bảo tồn nguồn gen và phát triển cây dược liệu, tình trạng thiếu nhân lực kế cận có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc duy trì và phát triển các chương trình nghiên cứu.

Nghiên cứu nhân giống, bảo tồn nguồn gen mở ra hướng phát triển bền vững đối với cây dược liệu có giá trị. Ảnh internet

Trước những khó khăn trên, các nhà khoa học cho rằng cần đổi mới cách tổ chức nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, trong đó doanh nghiệp và người nông dân cần tham gia ngay từ đầu. Các nhiệm vụ khoa học và công nghệ nên xuất phát từ nhu cầu thực tế, được đặt hàng và giao nhiệm vụ gắn với sản phẩm đầu ra cụ thể. Cách tiếp cận này giúp hạn chế tình trạng nghiên cứu chưa sát nhu cầu thị trường, đồng thời tạo điều kiện để kết quả nghiên cứu có địa chỉ ứng dụng rõ ràng.

Cùng với đó, cần rà soát, đơn giản hóa thủ tục khảo nghiệm, đăng ký đối với các sản phẩm công nghệ mới; làm rõ quy định về quyền sở hữu, định giá và chia sẻ lợi ích từ kết quả nghiên cứu. PGS.TS Mai Văn Trịnh, Viện trưởng Viện Môi trường nông nghiệp (Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng việc thực hiện các cơ chế, chính sách mới cần đi đôi với sự đồng bộ trong thủ tục hành chính, quy định pháp luật và phương thức đặt hàng nhiệm vụ khoa học công nghệ. Cơ quan đặt hàng cần có chuyên môn và tầm nhìn bao quát chuỗi giá trị để xác định đúng vấn đề cần giải quyết.

Một yêu cầu quan trọng khác là bảo đảm quyền lợi chính đáng cho người làm nghiên cứu. Cơ chế cần được triển khai rõ ràng, minh bạch, tạo động lực để các nhà khoa học yên tâm đầu tư công sức, theo đuổi những công trình dài hạn và tham gia sâu hơn vào quá trình thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Đặc biệt, chuyển giao công nghệ trong nông nghiệp không thể chỉ dừng lại ở việc bàn giao quy trình hoặc sản phẩm. Với những địa bàn vùng cao, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, điều kiện địa hình, tập quán sản xuất và khả năng tiếp cận thị trường đều tác động đến hiệu quả ứng dụng. Từ kinh nghiệm phát triển cây sâm Lai Châu, TS Phạm Quang Tuyến cho rằng nhà khoa học cần trực tiếp đến với người dân, cùng tham gia sản xuất, hướng dẫn kỹ thuật và đồng hành tìm đầu ra cho sản phẩm.

Thực tiễn từ các mô hình bảo quản nông sản đến nhân giống vật nuôi, phát triển cây dược liệu cho thấy, giá trị của khoa học công nghệ chỉ được phát huy đầy đủ khi kết quả nghiên cứu giải quyết được những vấn đề cụ thể của sản xuất. Muốn rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến đồng ruộng, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà khoa học, doanh nghiệp, người nông dân và Nhà nước. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế đủ linh hoạt để công nghệ được thử nghiệm, hoàn thiện và chuyển giao kịp thời, qua đó biến các kết quả nghiên cứu thành động lực nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

Cùng chuyên mục:

Xem thêm