Kim ngạch tăng nhưng rủi ro phụ thuộc thị trường vẫn hiện hữu
Theo số liệu thống kê, trong 10 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu 104,6 nghìn tấn chè, thu về 196,3 triệu USD, giảm 5,2% về lượng nhưng tăng 3,7% về trị giá so với cùng kỳ năm trước. Giá xuất khẩu bình quân đạt 1.877 USD/tấn, tăng 9,5%.
Diễn biến trái chiều giữa sản lượng và kim ngạch cho thấy giá xuất khẩu bình quân đang đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì tăng trưởng giá trị cho ngành chè. Đây là tín hiệu tích cực, phản ánh khả năng cải thiện giá bán trong bối cảnh lượng hàng xuất khẩu giảm. Tuy nhiên, mức tăng giá bình quân chưa đủ để khẳng định năng lực cạnh tranh của ngành đã được cải thiện bền vững, nhất là khi thị trường tiêu thụ vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Rủi ro thể hiện rõ tại Pakistan – thị trường xuất khẩu chè lớn nhất của Việt Nam. Trong 10 tháng năm 2026, xuất khẩu chè sang thị trường này đạt 23,6 nghìn tấn, trị giá 47,1 triệu USD, giảm lần lượt 39,5% về lượng và 37,2% về trị giá so với cùng kỳ năm trước.
Mức sụt giảm sâu tại một thị trường chủ lực tạo sức ép đáng kể lên kết quả xuất khẩu chung. Đồng thời, diễn biến này cho thấy tính dễ tổn thương của ngành chè khi đầu ra tập trung vào một số thị trường lớn. Khi nhu cầu nhập khẩu, chính sách thương mại hoặc điều kiện thanh toán tại thị trường chủ lực thay đổi, hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp có thể chịu tác động đáng kể.
Trong khi đó, xuất khẩu sang một số thị trường khác lại ghi nhận diễn biến tích cực. Cụ thể, lượng chè xuất khẩu sang Nga đạt 5,9 nghìn tấn, tăng 32,4%; sang Hoa Kỳ đạt 5,7 nghìn tấn, tăng 20,7%. Đáng chú ý, kim ngạch xuất khẩu sang Hoa Kỳ tăng 43,4%, cao hơn tốc độ tăng về sản lượng, cho thấy giá trị xuất khẩu tại thị trường này có sự cải thiện.
Tại Đài Loan, lượng chè xuất khẩu giảm 2,1% nhưng kim ngạch tăng 9,8%. Ngược lại, xuất khẩu sang Trung Quốc giảm 18,2% về lượng và 3,2% về trị giá. Sự khác biệt giữa các thị trường phản ánh những biến động về nhu cầu, cơ cấu sản phẩm và khả năng tiêu thụ, đồng thời cho thấy doanh nghiệp cần có chiến lược tiếp cận linh hoạt thay vì áp dụng một phương thức xuất khẩu chung.
Thực tế này đặt ra yêu cầu đa dạng hóa thị trường nhằm giảm thiểu rủi ro và tạo thêm dư địa tăng trưởng. Bên cạnh việc duy trì các đối tác truyền thống, doanh nghiệp cần chủ động khai thác những thị trường đang có diễn biến tích cực, phát triển thêm kênh phân phối và mở rộng nhóm khách hàng.
Quan trọng hơn, hiệu quả mở rộng thị trường không nên chỉ được đánh giá bằng sản lượng tiêu thụ. Khả năng tiếp cận các phân khúc có giá trị cao, xây dựng quan hệ lâu dài với nhà nhập khẩu và phát triển sản phẩm phù hợp với thị hiếu từng khu vực mới là yếu tố quyết định hiệu quả xuất khẩu trong dài hạn.
Thu hẹp khoảng cách giá, nâng chuẩn chất lượng
Bên cạnh rủi ro phụ thuộc thị trường, khoảng cách về giá xuất khẩu cũng cho thấy dư địa nâng cao giá trị của ngành chè Việt Nam còn khá lớn.
Trung Quốc là một ví dụ đáng chú ý. Trong 9 tháng năm 2026, giá nhập khẩu chè bình quân của thị trường này đạt 3.279 USD/tấn, tăng 10,4%, trong khi giá xuất khẩu bình quân chè Việt Nam trong 10 tháng cùng năm đạt 1.877 USD/tấn.
Mặc dù hai mức giá được thống kê trong khoảng thời gian khác nhau và không hoàn toàn tương đồng về cơ cấu sản phẩm, sự chênh lệch này vẫn gợi mở dư địa cải thiện giá trị cho chè Việt Nam. Muốn nâng giá bán, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào lợi thế nguồn cung mà cần chú trọng hơn đến chất lượng, cơ cấu sản phẩm, công nghệ chế biến và khả năng đáp ứng những phân khúc tiêu dùng có yêu cầu cao.
Trong 9 tháng đầu năm 2026, Việt Nam là nhà cung cấp chè lớn nhất cho Trung Quốc về trị giá, với 8,8 nghìn tấn, đạt 14,9 triệu USD. Tuy nhiên, lượng xuất khẩu sang thị trường này đang giảm. Điều đó cho thấy lợi thế về nguồn cung và vị trí nhà cung cấp chưa đủ để bảo đảm tăng trưởng nếu sản phẩm chưa theo kịp sự thay đổi trong nhu cầu và tiêu chuẩn nhập khẩu.
Một trong những thách thức lớn đối với ngành chè hiện nay là yêu cầu kiểm soát an toàn thực phẩm ngày càng nghiêm ngặt. Các thị trường nhập khẩu chú trọng hơn đến dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, chất lượng nguyên liệu và khả năng truy xuất nguồn gốc. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải kiểm soát chất lượng xuyên suốt chuỗi sản xuất, từ vùng trồng, thu hái, sơ chế đến chế biến, đóng gói và xuất khẩu, thay vì chỉ tập trung kiểm tra thành phẩm trước khi đưa ra thị trường.
Trong khi đó, sản xuất chè tại Việt Nam vẫn còn những hạn chế như vùng nguyên liệu phân tán, quy mô sản xuất nhỏ và quy trình canh tác chưa đồng đều. Sự thiếu liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông hộ khiến việc kiểm soát chất lượng, duy trì tính đồng nhất của sản phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn khác nhau tại từng thị trường gặp không ít khó khăn.
Vì vậy, xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn cần được xem là nền tảng trong chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh. Doanh nghiệp cần tăng cường liên kết với người trồng chè, kiểm soát vật tư đầu vào, hướng dẫn quy trình canh tác an toàn, xây dựng nhật ký sản xuất và thực hiện kiểm nghiệm định kỳ. Đồng thời, hệ thống truy xuất nguồn gốc cần được triển khai xuyên suốt, bảo đảm khả năng kiểm soát thông tin từ vùng trồng đến khâu chế biến, đóng gói và phân phối.
Đây không chỉ là giải pháp đáp ứng yêu cầu của nhà nhập khẩu mà còn giúp doanh nghiệp chủ động quản lý chất lượng, hạn chế nguy cơ hàng hóa không đạt tiêu chuẩn và nâng cao uy tín sản phẩm chè Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Chế biến sâu và xây dựng thương hiệu để gia tăng giá trị
Cùng với việc nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu, chế biến sâu và phát triển thương hiệu là những hướng đi quan trọng để cải thiện giá trị xuất khẩu chè.
Nếu tiếp tục phụ thuộc chủ yếu vào chè nguyên liệu hoặc sản phẩm sơ chế, doanh nghiệp sẽ khó tạo ra sự khác biệt, đồng thời hạn chế khả năng nâng giá bán. Trong khi đó, đầu tư công nghệ chế biến, nâng cao năng lực phân loại, đóng gói và phát triển các dòng sản phẩm thành phẩm có thể giúp gia tăng giá trị trên cùng một đơn vị nguyên liệu.
Đặc biệt, việc phát triển sản phẩm cần gắn với nhu cầu của từng nhóm khách hàng và đặc điểm của từng thị trường. Thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá, doanh nghiệp cần chú trọng chất lượng ổn định, quy cách sản phẩm, bao bì, khả năng nhận diện thương hiệu và các tiêu chuẩn mà thị trường nhập khẩu yêu cầu.
Ở góc độ thị trường, bên cạnh việc duy trì các đối tác truyền thống, Hoa Kỳ, Nga cùng một số thị trường Trung Đông và Đông Nam Á có thể trở thành những hướng khai thác bổ sung. Tuy nhiên, mở rộng thị trường cần đi cùng nghiên cứu nhu cầu tiêu dùng, tìm hiểu quy định nhập khẩu và điều chỉnh sản phẩm phù hợp. Nếu không có sự chuẩn bị về chất lượng và năng lực cung ứng, doanh nghiệp có thể tiếp tục rơi vào vòng cạnh tranh chủ yếu bằng giá, dù đã mở rộng được địa bàn tiêu thụ.
Có thể thấy, kết quả xuất khẩu chè Việt Nam trong 10 tháng năm 2026 cho thấy tín hiệu tích cực khi kim ngạch tăng trong bối cảnh sản lượng giảm. Tuy nhiên, đây mới là sự cải thiện về giá trị xuất khẩu bình quân, chưa đủ cơ sở để khẳng định ngành chè đã tạo được bước chuyển biến căn bản về năng lực cạnh tranh.
Bài toán đặt ra không chỉ là tìm kiếm thêm thị trường tiêu thụ mà còn phải nâng chất lượng vùng nguyên liệu, kiểm soát dư lượng, tăng tỷ trọng chế biến sâu và xây dựng thương hiệu. Khi các khâu trong chuỗi giá trị được tổ chức đồng bộ, chè Việt Nam mới có thể từng bước giảm phụ thuộc vào một số thị trường chủ lực, thu hẹp khoảng cách về giá và nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng chè toàn cầu.
