Những con số phía sau khoảng cách số
Một chiếc điện thoại thông minh có thể kết nối người dùng với kho tri thức khổng lồ. Một công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ học tập, sáng tạo và giải quyết công việc chỉ trong vài giây. Nhưng giữa việc có thể tiếp cận công nghệ và thực sự làm chủ công nghệ vẫn tồn tại một khoảng cách không nhỏ.
Theo UNICEF, chỉ khoảng 36% thanh thiếu niên Việt Nam từ 15 đến 24 tuổi có kỹ năng số cơ bản. Điều đó đồng nghĩa, cứ 10 người trẻ thì có gần 7 người chưa sở hữu đầy đủ những kỹ năng nền tảng để chủ động học tập, làm việc và thích ứng với môi trường số.
Đáng chú ý, khoảng cách này càng rõ nét ở những cộng đồng vốn chịu nhiều thiệt thòi về điều kiện kinh tế và giáo dục. Trong nhóm thanh thiếu niên dân tộc thiểu số tại vùng sâu, vùng núi, tỷ lệ có kỹ năng số cơ bản chỉ đạt 8%. Nói cách khác, có tới 92% người trẻ thuộc nhóm này chưa được trang bị những năng lực số nền tảng.
Điều đó cho thấy, khoảng cách số không đơn thuần được đo bằng số lượng thiết bị hay khả năng kết nối Internet. Đằng sau đó còn là sự khác biệt về điều kiện học tập, cơ hội thực hành, khả năng tiếp cận tri thức và những nguồn lực hỗ trợ cần thiết.
Với trẻ em gái, thách thức có thể xuất hiện từ trước khi các em có cơ hội tiếp xúc với công nghệ. UNICEF từng ghi nhận tại một số khu vực miền núi, chỉ khoảng 10% trẻ em gái dân tộc thiểu số tham gia kỳ thi vào THPT. Khi việc tiếp tục học tập còn gặp nhiều trở ngại, cơ hội tiếp cận các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM) cũng có nguy cơ ngày càng thu hẹp.
Trong bối cảnh AI và chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động, những thiếu hụt về kỹ năng hôm nay có thể trở thành bất lợi trong việc tiếp cận cơ hội nghề nghiệp ngày mai. Khoảng cách số, vì thế, không chỉ là khoảng cách công nghệ, mà còn là khoảng cách cơ hội.
Khi rào cản không chỉ nằm ở công nghệ
Nếu thiếu thiết bị, đường truyền hay hạ tầng là những trở ngại có thể nhìn thấy, thì các rào cản về nhận thức và xã hội lại khó nhận diện hơn, nhưng không kém phần quan trọng trong việc định hình cơ hội phát triển của phụ nữ và trẻ em gái.
Trước hết là những định kiến giới vẫn tồn tại trong lựa chọn học tập và nghề nghiệp. Quan niệm rằng nam giới phù hợp với kỹ thuật, lập trình và công nghệ hơn phụ nữ có thể tác động đến kỳ vọng của gia đình, định hướng giáo dục và cả sự tự tin của trẻ em gái.
Đôi khi, một cô gái chưa từng thất bại trong môn khoa học hay thử sức với lập trình, nhưng đã mặc định rằng đó không phải lĩnh vực dành cho mình. Khi những khuôn mẫu giới vô tình giới hạn lựa chọn từ sớm, cơ hội khám phá và phát triển năng lực cũng bị thu hẹp.
Một hình mẫu tích cực không thể thay thế kiến thức hay kỹ năng, nhưng có thể tạo nên thay đổi quan trọng về niềm tin: công nghệ không phải thế giới chỉ dành riêng cho nam giới, và phụ nữ hoàn toàn có thể trở thành những người nghiên cứu, phát triển, dẫn dắt các sáng tạo công nghệ.
Rào cản thứ ba nằm ở sự hạn chế của các cơ chế hỗ trợ. Với phụ nữ và trẻ em gái tại vùng sâu, vùng xa, đặc biệt là nhóm dân tộc thiểu số hoặc có hoàn cảnh khó khăn, việc tiếp cận STEM không thể chỉ trông chờ vào những khóa học trực tuyến hay các chương trình truyền thông đơn lẻ. Các em cần môi trường học tập phù hợp, cơ hội thực hành, người hướng dẫn và những hỗ trợ đủ bền bỉ để theo đuổi con đường mình lựa chọn.
Bên cạnh đó, sự phát triển của công nghệ còn kéo theo những thách thức mới về an toàn số. Từ bắt nạt trực tuyến, lừa đảo, phát tán thông tin cá nhân đến hành vi sử dụng AI tạo hình ảnh, video giả mạo (deepfake) nhằm bôi nhọ, quấy rối, các hình thức bạo lực trên không gian mạng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự an toàn và khả năng tham gia của phụ nữ, trẻ em gái.
Vì thế, trao quyền công nghệ không đơn giản là giúp phụ nữ sử dụng thành thạo một thiết bị hay ứng dụng. Điều quan trọng hơn là để họ có đủ kiến thức tự bảo vệ, sự tự tin để tham gia và cơ hội phát triển bình đẳng trong môi trường số.
Từ nhận thức đến hành động: Cần sự chung tay của nhiều bên
Những rào cản mang tính xã hội khó có thể được tháo gỡ bằng nỗ lực của riêng một cá nhân hay tổ chức. Thu hẹp khoảng cách số đòi hỏi sự kết nối giữa giáo dục, cộng đồng, doanh nghiệp và những nguồn lực hỗ trợ trực tiếp.
Đó cũng là hướng tiếp cận của chiến dịch “Kiến tạo tương lai số - She Codes the Future”, được triển khai từ ngày 20/10 đến 20/11/2026 với sự tham gia của Quỹ Vì Tầm Vóc Việt (VSF), Tập đoàn TH, BAC A BANK và Cơ quan Liên Hợp Quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho Phụ nữ (UN Women)
Thay vì chỉ tập trung vào thông điệp nâng cao nhận thức, chiến dịch hướng tới kết nối những thế mạnh khác nhau của các bên để tạo ra tác động từ truyền thông, giáo dục đến hỗ trợ trực tiếp cho các nhóm yếu thế.
Trong đó, VSF đóng vai trò đưa các giải pháp đến cộng đồng, đặc biệt là phụ nữ, trẻ em gái dân tộc thiểu số và học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Chiến dịch dự kiến tổ chức hoạt động truyền thông tại một số trường học thuộc khu vực miền núi nhằm trang bị kiến thức về an toàn mạng, phòng chống lừa đảo và ứng phó với quấy rối, bạo lực trực tuyến cho các em học sinh.
Về lâu dài, thông qua Quỹ Tương lai số (Digital Future Fund), VSF dự kiến tiếp tục triển khai bốn khóa tập huấn cho 200 học sinh trong vòng một năm sau chiến dịch, tập trung vào kỹ năng số, sử dụng AI trong học tập, an toàn mạng và định hướng nghề nghiệp. Cùng với đó là các hoạt động hỗ trợ học bổng, khóa học về STEM và công nghệ cho học sinh, sinh viên thuộc nhóm cần được hỗ trợ.
Đáng chú ý, khách hàng không phải chi trả thêm bất kỳ khoản tiền nào cho hoạt động gây quỹ. Hai mức đóng góp 920 đồng và 92.000 đồng cho Quỹ Tương lai số từ mỗi giao dịch trực tuyến được Tập đoàn TH và BAC A BANK lựa chọn gắn với con số 92% thanh thiếu niên dân tộc thiểu số vùng sâu, vùng núi chưa có kỹ năng số cơ bản. Từ một thực trạng đáng suy nghĩ, con số ấy được chuyển hóa thành cơ chế hành động cụ thể, với mục tiêu huy động tối đa 600 triệu đồng.
Trong khi đó, UN Women tham gia hỗ trợ kỹ thuật và phối hợp triển khai chiến dịch, góp phần thúc đẩy mục tiêu trao quyền cho phụ nữ và trẻ em gái trong thời đại số.
Sự kết nối giữa các đơn vị được cụ thể hóa qua bốn trục nội dung xuyên suốt chiến dịch, tạo thành một hành trình từ thay đổi nhận thức đến kiến tạo cơ hội.
Khởi đầu là She Breaks - Phá bỏ định kiến, hướng tới nhận diện và từng bước tháo gỡ những khuôn mẫu giới đang giới hạn lựa chọn, vai trò và khả năng phát triển của phụ nữ, trẻ em gái.
Tiếp nối là She Knows - Trang bị tri thức, tập trung vào những kiến thức và kỹ năng cần thiết để làm chủ công nghệ, từ STEM, AI đến nhận diện thông tin sai lệch, phòng tránh lừa đảo và bảo vệ bản thân trên không gian mạng.
Từ tri thức đến niềm tin là She Leads - Truyền cảm hứng, thông qua những câu chuyện phụ nữ thành công trong khoa học và công nghệ, khuyến khích trẻ em gái mạnh dạn theo đuổi lĩnh vực mình yêu thích, từng bước nhìn thấy cơ hội trở thành người dẫn dắt và sáng tạo.
Cuối cùng, She Creates - Kiến tạo cơ hội chuyển những thông điệp và sự hưởng ứng của cộng đồng thành nguồn lực thiết thực, thông qua Quỹ Tương lai số và các chương trình tập huấn, học bổng, hỗ trợ tiếp cận giáo dục STEM dành cho những nhóm cần được tiếp sức.
Bốn trục nội dung cũng phản ánh một yêu cầu quan trọng trong nỗ lực thu hẹp khoảng cách số: không thể chỉ trao cho phụ nữ và trẻ em gái công cụ, mà cần đồng thời tháo gỡ định kiến, trang bị năng lực, củng cố niềm tin và mở rộng cơ hội thực hành, phát triển.
Một chiến dịch kéo dài một tháng khó có thể giải quyết những bất bình đẳng đã tồn tại trong nhiều năm. Nhưng những thay đổi bền vững có thể bắt đầu từ những cơ hội cụ thể: một học sinh vùng núi được học cách sử dụng AI an toàn, một trẻ em gái được tiếp xúc với hình mẫu phụ nữ thành công trong công nghệ, hay một suất học bổng giúp người học tiếp tục theo đuổi đam mê STEM.
Bởi trong tương lai ngày càng được định hình bởi công nghệ, điều quan trọng không chỉ là có bao nhiêu người được kết nối Internet, mà là bao nhiêu người thực sự có cơ hội học hỏi, làm chủ và góp phần kiến tạo thế giới số ấy. Và phụ nữ, trẻ em gái không nên chỉ là những người thụ hưởng thành quả công nghệ, mà cần có cơ hội bình đẳng để trở thành những người tạo ra tương lai của chính mình./.