Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam năm 2025 đạt trên 62 tỷ USD, trong đó nhiều nhóm hàng như cà phê, hạt điều, hồ tiêu, rau quả và sản phẩm chế biến phải đáp ứng ngày càng nghiêm ngặt các yêu cầu về an toàn thực phẩm và kiểm soát tạp chất từ các thị trường nhập khẩu lớn.
Trong các nhà máy chế biến gạo, điều, hồ tiêu, cà phê hay trái cây sấy, nguy cơ lẫn dị vật luôn là vấn đề khiến doanh nghiệp lo ngại. Một mảnh kim loại nhỏ từ thiết bị, một viên sạn còn sót lại sau sơ chế hay một mảnh nhựa cứng trong quá trình đóng gói đều có thể khiến cả lô hàng bị khiếu nại, thậm chí bị trả về từ thị trường nhập khẩu.
Trước đây, phần lớn cơ sở chế biến sử dụng các biện pháp như sàng rung, nam châm hút kim loại hoặc kiểm tra thủ công bằng mắt thường. Tuy nhiên, khi tiêu chuẩn an toàn thực phẩm của các thị trường như EU, Nhật Bản hay Mỹ ngày càng nghiêm ngặt, nhiều doanh nghiệp bắt đầu chuyển sang công nghệ kiểm tra tự động bằng máy dò kim loại và hệ thống tia X công nghiệp.
Công nghệ tia X hoạt động như thế nào trong dây chuyền nông sản?
Trong các dây chuyền chế biến thực phẩm hiện đại, hệ thống kiểm tra bằng tia X thường có thể vận hành liên tục với tốc độ hàng chục đến hàng trăm sản phẩm mỗi phút, tùy công suất dây chuyền và kích thước bao gói. Điều này giúp doanh nghiệp duy trì kiểm tra 100% sản phẩm trên băng tải thay vì chỉ kiểm tra xác suất bằng phương pháp thủ công.
Khác với máy dò kim loại chỉ phát hiện vật thể có tính dẫn điện, hệ thống X-ray inspection sử dụng tia X năng lượng thấp để quét sản phẩm khi đi qua băng tải. Thiết bị có thể phát hiện những vật thể có mật độ khác với sản phẩm như kim loại, đá, thủy tinh, xương cứng hoặc một số loại nhựa có tỷ trọng cao.
Trong dây chuyền chế biến nông sản, hệ thống này thường được đặt ở công đoạn cuối trước khi đóng gói hoặc xuất kho. Khi phát hiện dị vật, máy sẽ tự động cảnh báo hoặc loại bỏ sản phẩm khỏi dây chuyền mà không cần dừng toàn bộ hệ thống.
Ngoài chức năng phát hiện dị vật, nhiều hệ thống kiểm tra hiện đại còn có thể hỗ trợ kiểm tra khối lượng, phát hiện bao bì lỗi, sản phẩm thiếu hụt hoặc bất thường về hình dạng. Đây là lý do công nghệ tia X ngày càng được xem như một “người gác cổng chất lượng” của dây chuyền chế biến thực phẩm và nông sản. Các nghiên cứu về kiểm tra thực phẩm bằng tia X cũng cho thấy công nghệ này có khả năng phát hiện dị vật trong quá trình sản xuất mà không làm hư hại sản phẩm.
Doanh nghiệp Việt đang tiếp cận công nghệ kiểm tra tự động
Tại Việt Nam, Công ty TNHH Ishida Việt Nam là doanh nghiệp cung cấp các giải pháp cân, đóng gói và kiểm soát chất lượng thực phẩm. Theo thông tin công khai của doanh nghiệp, Ishida cung cấp máy kiểm tra trọng lượng (checkweigher), máy dò kim loại và hệ thống dò tạp chất bằng tia X cho nhiều lĩnh vực chế biến thực phẩm như trái cây tươi, thực phẩm đóng gói, hải sản và các sản phẩm nông nghiệp.
Trong khi đó, Công ty TNHH MTV Mettler-Toledo Việt Nam là thành viên của tập đoàn METTLER TOLEDO – nhà cung cấp toàn cầu về thiết bị đo lường, cân công nghiệp và hệ thống kiểm tra sản phẩm. Các giải pháp của doanh nghiệp bao gồm máy dò kim loại, hệ thống kiểm tra bằng tia X và thiết bị kiểm tra trọng lượng phục vụ hoạt động sản xuất và đóng gói thực phẩm.
Việc các doanh nghiệp quốc tế có mặt tại Việt Nam cung cấp những giải pháp này cho thấy thị trường chế biến thực phẩm và nông sản trong nước đang dần tiếp cận các công nghệ kiểm tra chất lượng vốn trước đây chủ yếu xuất hiện ở những nhà máy quy mô lớn.
An toàn thực phẩm đang trở thành động lực đổi mới máy móc
Theo FAO, tổn thất sau thu hoạch đối với nông sản ở các nước đang phát triển có thể dao động từ 10% đến 20%. Bên cạnh hao hụt về khối lượng, các sự cố liên quan đến nhiễm tạp chất và điều kiện bảo quản không đạt yêu cầu còn có thể làm giảm giá trị thương mại của cả lô hàng, đặc biệt với các sản phẩm phục vụ xuất khẩu.
Đối với ngành chế biến nông sản, giá trị của công nghệ kiểm tra tự động không chỉ nằm ở việc phát hiện dị vật mà còn ở khả năng giảm rủi ro thương mại.
Một container hạt điều hoặc trái cây sấy bị phát hiện lẫn dị vật có thể gây thiệt hại lớn hơn rất nhiều so với chi phí đầu tư thiết bị kiểm tra. Ngoài tổn thất tài chính trực tiếp, doanh nghiệp còn đối mặt với nguy cơ mất khách hàng, bị tăng tần suất kiểm tra hoặc ảnh hưởng đến uy tín thương hiệu trên thị trường xuất khẩu.
Đó là lý do ngày càng nhiều doanh nghiệp coi đầu tư cho kiểm soát chất lượng cuối dây chuyền là một khoản đầu tư phòng ngừa rủi ro, thay vì chỉ là chi phí thiết bị.
Đối với các cơ sở công nghiệp nông thôn, việc đầu tư ngay hệ thống tia X công suất lớn có thể chưa phù hợp. Tuy nhiên, xu hướng kết hợp sàng rung, nam châm, máy dò kim loại và từng bước nâng cấp lên hệ thống kiểm tra tự động đang trở nên thực tế hơn khi yêu cầu truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm ngày càng cao.
Trong bối cảnh nông sản Việt Nam muốn nâng cao giá trị xuất khẩu, cuộc cạnh tranh không còn chỉ nằm ở năng suất hay giá bán, mà còn ở khả năng bảo đảm mỗi gói hàng rời khỏi nhà máy đều đạt chuẩn an toàn và chất lượng ổn định. Sự xuất hiện của máy dò kim loại và hệ thống tia X trong các dây chuyền chế biến cho thấy công nghiệp nông thôn Việt Nam đang bước sang giai đoạn mới: từ sản xuất đủ hàng sang sản xuất đủ chuẩn.