Trong chuỗi chế biến nông sản, công đoạn bảo quản thường ít được chú ý hơn thu hoạch hay chế biến. Tuy nhiên, với các mặt hàng như cà phê, hồ tiêu, điều, gạo hay trái cây sấy, chỉ cần độ ẩm trong kho tăng vượt ngưỡng cho phép trong một thời gian ngắn, chất lượng sản phẩm có thể suy giảm nhanh chóng.
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), tổn thất sau thu hoạch đối với nông sản ở các nước đang phát triển có thể dao động từ 10% đến 20%, trong đó điều kiện bảo quản không phù hợp là một trong những nguyên nhân quan trọng.
Tại Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng nhiều lần cảnh báo tình trạng ẩm mốc, tăng độ ẩm và bảo quản không đạt yêu cầu là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cà phê, hồ tiêu và các loại hạt phục vụ xuất khẩu.
Nhiều doanh nghiệp từng gặp tình huống hàng hóa nhìn bên ngoài vẫn bình thường nhưng bên trong bao chứa đã bắt đầu xuất hiện hiện tượng hút ẩm, vón cục hoặc phát triển nấm mốc. Khi phát hiện bằng mắt thường thì thiệt hại đã xảy ra, thậm chí có nguy cơ ảnh hưởng đến cả lô hàng xuất khẩu.
Đó là lý do công nghệ giám sát độ ẩm và nhiệt độ theo thời gian thực đang được xem như một bước nâng cấp quan trọng đối với hệ thống kho nông sản.
Độ ẩm là “kẻ phá hoại thầm lặng” của kho nông sản
Khác với những sự cố dễ nhận thấy như rò rỉ nước hay hỏng thiết bị, độ ẩm thường thay đổi âm thầm theo thời tiết, quá trình thông gió và đặc tính hút ẩm của từng loại nông sản.
Đối với cà phê nhân, tiêu chuẩn thương mại phổ biến thường yêu cầu độ ẩm khoảng 12–12,5% để bảo đảm khả năng bảo quản và hạn chế nguy cơ nấm mốc. Với hồ tiêu và hạt điều, môi trường ẩm kéo dài tạo điều kiện thuận lợi cho vi sinh vật phát triển, làm tăng nguy cơ suy giảm chất lượng và ảnh hưởng đến tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.
Trong các kho bảo quản truyền thống, việc kiểm tra thường được thực hiện bằng cách lấy mẫu thủ công vài lần mỗi ngày. Phương pháp này phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của nhân viên và khó phát hiện những biến động xảy ra giữa các lần kiểm tra.
Khi thời tiết thay đổi nhanh hoặc kho chứa có mật độ hàng hóa lớn, độ ẩm có thể tăng cục bộ ở một số vị trí mà người quản lý không kịp nhận biết.
Cảm biến nhỏ nhưng có thể theo dõi cả kho hàng
Các hệ thống giám sát hiện nay sử dụng cảm biến độ ẩm và nhiệt độ đặt tại nhiều vị trí trong kho. Dữ liệu được truyền liên tục về bộ điều khiển hoặc nền tảng quản lý trên điện thoại và máy tính.
Khi chỉ số vượt ngưỡng cài đặt, hệ thống có thể gửi cảnh báo để người quản lý kiểm tra ngay các khu vực có nguy cơ cao.
Điểm đáng chú ý là thiết bị cảm biến hiện nay có kích thước nhỏ, tiêu thụ điện năng thấp và có thể hoạt động liên tục trong thời gian dài. Một số giải pháp còn cho phép lưu lịch sử dữ liệu để theo dõi xu hướng thay đổi của nhiệt độ và độ ẩm theo từng ngày, từng mùa vụ.
Nhờ đó, doanh nghiệp không chỉ biết kho đang có vấn đề hay không, mà còn biết vấn đề xuất hiện ở đâu và diễn biến như thế nào.
Doanh nghiệp Việt đang phát triển giải pháp giám sát môi trường
Tại Việt Nam, Công ty Cổ phần Công nghệ cao Hachi Việt Nam là một trong những doanh nghiệp phát triển các giải pháp nông nghiệp thông minh và IoT phục vụ giám sát môi trường sản xuất. Các hệ thống của doanh nghiệp cho phép theo dõi nhiệt độ, độ ẩm và các điều kiện môi trường theo thời gian thực, đồng thời hỗ trợ cảnh báo để người vận hành có thể điều chỉnh kịp thời.
Những giải pháp giám sát dạng này cho thấy xu hướng đưa cảm biến và dữ liệu thời gian thực vào quản lý điều kiện bảo quản nông sản đang ngày càng rõ nét. Đối với các cơ sở chế biến cà phê, hồ tiêu, điều hay trái cây sấy, việc theo dõi liên tục độ ẩm và nhiệt độ kho chứa có thể giúp phát hiện sớm nguy cơ phát sinh nấm mốc và hạn chế tổn thất sau thu hoạch.
Cảnh báo sớm giúp giảm thiệt hại lớn
Giá trị lớn nhất của hệ thống cảm biến không nằm ở bản thân thiết bị, mà ở khả năng cảnh báo sớm trước khi hàng hóa bị hư hỏng.
Ví dụ, nếu độ ẩm trong kho cà phê tăng bất thường vào ban đêm do thời tiết mưa kéo dài hoặc hệ thống thông gió hoạt động không hiệu quả, người quản lý có thể nhận được cảnh báo và xử lý ngay bằng cách tăng thông gió, kiểm tra mái kho hoặc điều chỉnh cách xếp hàng.
Nếu phát hiện muộn vài ngày, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với việc phân loại lại hàng hóa, giảm chất lượng sản phẩm hoặc mất thêm chi phí sấy và xử lý sau bảo quản.
Đối với các lô hàng phục vụ xuất khẩu, việc duy trì điều kiện bảo quản ổn định còn giúp tăng khả năng đáp ứng yêu cầu của đối tác về truy xuất điều kiện lưu kho và kiểm soát chất lượng.
Hướng đi phù hợp với công nghiệp nông thôn
Một ưu điểm quan trọng của công nghệ cảm biến là không đòi hỏi thay đổi toàn bộ kho chứa hiện có. Nhiều cơ sở có thể triển khai theo từng bước, bắt đầu từ những khu vực lưu trữ có giá trị hàng hóa cao hoặc dễ phát sinh rủi ro ẩm mốc.
Doanh nghiệp có thể lắp cảm biến tại khu chứa nguyên liệu đầu vào, khu bảo quản thành phẩm hoặc các vị trí có độ thông thoáng kém. Sau khi có dữ liệu thực tế, hệ thống có thể mở rộng dần sang các khu vực khác mà không cần đầu tư đồng loạt ngay từ đầu.
Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với hợp tác xã, cơ sở chế biến vừa và nhỏ và doanh nghiệp công nghiệp nông thôn, nơi nguồn vốn đầu tư cho tự động hóa thường còn hạn chế nhưng nhu cầu giảm thất thoát sau thu hoạch lại rất lớn.
Từ kiểm tra thủ công đến kho bảo quản thông minh
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến thời tiết ngày càng thất thường, việc bảo quản nông sản không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm và kiểm tra cảm tính như trước đây.
Những chiếc cảm biến nhỏ bé đang giúp kho nông sản chuyển từ mô hình “phát hiện khi sự cố đã xảy ra” sang “cảnh báo trước khi hàng hóa bị ảnh hưởng”.
Đó không phải là công nghệ quá xa vời hay đòi hỏi đầu tư hàng tỷ đồng, mà là một bước chuyển thực tế và phù hợp với điều kiện của nhiều doanh nghiệp địa phương. Khi kho bảo quản có thể theo dõi độ ẩm, nhiệt độ và đưa ra cảnh báo sớm, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong việc bảo vệ chất lượng nông sản, giảm tổn thất sau thu hoạch và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng nông sản Việt Nam trên thị trường trong nước cũng như xuất khẩu.