Nông nghiệp tăng trưởng nhưng chuỗi giá trị vẫn thiếu ổn định
Trong những năm gần đây, nông nghiệp Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng xuất khẩu tích cực với kim ngạch nông, lâm, thủy sản dao động khoảng 60–70 tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên, tăng trưởng về quy mô chưa đồng nghĩa với ổn định về giá trị, khi phần lớn nông sản vẫn xuất khẩu thô hoặc sơ chế.
Điều đáng chú ý là chuỗi giá trị nông sản vẫn chưa hình thành một cơ chế điều tiết thống nhất. Giá cả thường biến động mạnh theo mùa vụ, phụ thuộc vào cung – cầu ngắn hạn và thiếu các công cụ trung gian đủ mạnh như kho lạnh, chế biến sâu hay hợp đồng vùng nguyên liệu dài hạn.
Khi “được mùa mất giá” vẫn là vòng lặp chưa có lời giải
Hiện tượng “được mùa mất giá” không chỉ là câu chuyện của người nông dân mà đã trở thành vấn đề mang tính hệ thống. Khi sản lượng tăng nhanh trong thời gian ngắn, thị trường không đủ năng lực hấp thụ, dẫn đến dư cung cục bộ và giá giảm mạnh. Ngược lại, khi bước vào trái vụ, doanh nghiệp lại thiếu nguyên liệu, chi phí tăng cao và sản xuất bị gián đoạn.
Nguyên nhân sâu xa nằm ở sự thiếu đồng bộ giữa vùng nguyên liệu, năng lực chế biến, hệ thống kho lạnh và logistics. Khi các mắt xích này không vận hành nhịp nhàng, chuỗi giá trị dễ rơi vào trạng thái đứt gãy theo chu kỳ mùa vụ.
Những doanh nghiệp đang từng bước tham gia điều tiết chuỗi giá trị
Trong nhóm doanh nghiệp chế biến rau quả, Công ty CP Thực phẩm Xuất khẩu Đồng Giao là một trong những đơn vị tiêu biểu với hệ thống nhà máy quy mô lớn. Doanh nghiệp tập trung vào các sản phẩm như dứa, xoài, chanh leo và rau quả đóng hộp. Việc đẩy mạnh chế biến sâu giúp hấp thụ lượng lớn nông sản trong mùa thu hoạch rộ, từ đó giảm áp lực dư cung và góp phần ổn định giá tại một số thời điểm.
Ở nhóm xuất khẩu trái cây tươi, Vina T&T Group đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức chuỗi thu mua và đưa nông sản Việt Nam vào các thị trường quốc tế như Mỹ, EU và châu Á. Doanh nghiệp không chỉ dừng ở thu mua mà còn tham gia chuẩn hóa vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng sau thu hoạch và đáp ứng các tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe.
Trong khi đó, Tập đoàn PAN Group phát triển theo hướng chuỗi giá trị tích hợp, từ giống, vùng nguyên liệu, chế biến đến phân phối. Việc kiểm soát nhiều mắt xích giúp doanh nghiệp từng bước nâng khả năng điều tiết giá trị và giảm phụ thuộc vào thị trường đầu vào biến động.
Song song với đó, Nafoods Group lại tập trung vào hướng công nghiệp hóa nông sản thông qua các sản phẩm chế biến sâu như nước ép cô đặc và puree trái cây. Mô hình này giúp kéo dài vòng đời sản phẩm, giảm áp lực mùa vụ và gia tăng giá trị trên cùng một đơn vị nguyên liệu.
Lớp doanh nghiệp công nghiệp nông thôn: mắt xích yếu nhưng không thể thiếu
Bên cạnh các doanh nghiệp lớn, hệ thống công nghiệp nông thôn nhỏ và vừa vẫn giữ vai trò quan trọng trong khâu thu mua và sơ chế ban đầu. Tuy nhiên, đây lại là nhóm chịu nhiều hạn chế nhất khi thiếu vốn đầu tư, thiếu kho lạnh, công nghệ bảo quản còn yếu và phụ thuộc nhiều vào thương lái.
Chính sự yếu ở khâu này khiến chuỗi giá trị dễ bị đứt gãy ngay từ đầu vào, làm giảm hiệu quả điều tiết chung của toàn bộ hệ thống nông sản.
Chuỗi giá trị chưa có “nhạc trưởng” thực sự
Dù đã xuất hiện nhiều doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi giá trị, nhưng hiện nay nông nghiệp Việt Nam vẫn chưa có một chủ thể đủ mạnh để điều tiết toàn bộ hệ thống.
Nông dân vẫn quyết định sản lượng nhưng không quyết định giá. Doanh nghiệp chế biến mới chỉ điều tiết được một phần thị trường. Doanh nghiệp xuất khẩu phụ thuộc vào từng thị trường riêng lẻ, trong khi thương lái vẫn chi phối mạnh ở khâu thu mua ngắn hạn.
Trong dài hạn, doanh nghiệp nào kiểm soát đồng thời vùng nguyên liệu, chế biến, logistics và thị trường sẽ có vai trò ngày càng lớn trong việc định hình giá trị nông sản Việt Nam. Nhưng ở thời điểm hiện tại, chuỗi giá trị vẫn đang vận hành trong trạng thái phân tán, thiếu một trung tâm điều phối thực sự.
