Trong ngành chế biến thủy sản, giá trị lớn nhất từng được mặc định nằm ở miếng phi lê xuất khẩu. Nhưng thực tế đang thay đổi nhanh chóng. Da cá có thể trở thành collagen, xương cá thành dầu cá và bột cá, còn đầu tôm, vỏ tôm hay bã rau củ sau chế biến đang mở ra những dòng sản phẩm mới có giá trị kinh tế cao hơn nhiều so với cách xử lý truyền thống.
Sự thay đổi đó phản ánh một xu hướng đáng chú ý của ngành chế biến thực phẩm Việt Nam: phần từng bị xem là phụ phẩm đang dần trở thành trung tâm của một chuỗi giá trị mới.
Phụ phẩm chế biến thực phẩm không còn là gánh nặng
Việt Nam hiện có ngành chế biến thực phẩm và thủy sản phát triển mạnh với hàng nghìn nhà máy hoạt động trên cả nước. Đi cùng với sản lượng xuất khẩu lớn là lượng phụ phẩm đáng kể phát sinh từ các công đoạn phi lê cá, bóc vỏ tôm, sơ chế rau củ, ép nước quả, chế biến gia vị và thực phẩm đóng gói.
Trước đây, phần lớn phụ phẩm được bán với giá thấp hoặc phải chi thêm chi phí vận chuyển, xử lý để đáp ứng yêu cầu môi trường. Tuy nhiên, khi công nghệ chế biến sâu phát triển và nhu cầu nguyên liệu sinh học gia tăng, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu tận dụng phần nguyên liệu còn lại để sản xuất collagen, gelatin, dầu cá, bột cá, nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, phân hữu cơ hoặc nhiên liệu sinh khối.
Xu hướng này đang giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sử dụng nguyên liệu đầu vào, giảm thất thoát tài nguyên và tạo thêm nguồn thu từ những phần trước đây gần như không tạo ra giá trị đáng kể.
Vĩnh Hoàn nâng giá trị cá tra từ phụ phẩm
Một trong những ví dụ tiêu biểu cho mô hình kinh tế tuần hoàn trong ngành thủy sản là Công ty Cổ phần Vĩnh Hoàn (Vĩnh Hoàn) tại Đồng Tháp.
Ngoài sản phẩm phi lê cá tra đông lạnh, doanh nghiệp còn phát triển collagen và gelatin từ da cá tra – phần phụ phẩm từng có giá trị thương mại thấp. Bên cạnh đó, các phụ phẩm khác như mỡ cá, xương cá và đầu cá cũng được tận dụng để sản xuất dầu cá, bột cá và nguyên liệu phục vụ công nghiệp thực phẩm, dược phẩm và thức ăn chăn nuôi.
Việc khai thác sâu phụ phẩm giúp gia tăng đáng kể giá trị thu được từ mỗi con cá, đồng thời giảm lượng chất thải phát sinh trong quá trình chế biến.
Việt Nam Food: Từ phụ phẩm tôm đến sản phẩm sinh học giá trị gia tăng
Công ty Cổ phần Việt Nam Food (Việt Nam Food) (VNF) là một trong những doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xử lý phụ phẩm tôm theo hướng kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam. Doanh nghiệp hiện có các nhà máy tại Cà Mau và Hậu Giang, thu gom đầu và vỏ tôm từ các cơ sở chế biến thủy sản để đưa vào chế biến sâu thay vì trở thành chất thải sau sản xuất.
Thông qua các công nghệ thủy phân và chiết xuất sinh học, VNF phát triển nhiều dòng sản phẩm giá trị gia tăng như dịch đạm tôm, bột tôm, dầu tôm, Chitin và Chitosan phục vụ các lĩnh vực thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, nông nghiệp và vật liệu sinh học. Mô hình này góp phần giảm áp lực môi trường từ phụ phẩm thủy sản và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên trong chuỗi giá trị ngành tôm Việt Nam.
Phụ phẩm rau củ và gia vị cũng có thể tạo giá trị mới
Không chỉ ngành thủy sản, các cơ sở chế biến gia vị, nước chấm, rau củ và thực phẩm đóng gói cũng đang đối mặt với bài toán phụ phẩm hữu cơ.
Bã ớt, tỏi, hành, rau củ hoặc phần nguyên liệu không đạt quy cách thương mại hoàn toàn có thể được xử lý để sản xuất phân hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu phục vụ nông nghiệp tuần hoàn. Đối với nhiều địa phương có vùng nguyên liệu tập trung, mô hình này giúp hình thành chu trình trồng trọt – chế biến – tái sử dụng phụ phẩm – quay trở lại sản xuất nông nghiệp.
Đây được xem là hướng đi phù hợp với mục tiêu giảm phát thải và phát triển nông nghiệp bền vững mà Việt Nam đang thúc đẩy.
Công nghệ cơ khí mở đường cho kinh tế tuần hoàn
Để biến phụ phẩm thành sản phẩm có giá trị thương mại, công nghệ xử lý đóng vai trò quyết định. Đây cũng là cơ hội mới cho các doanh nghiệp cơ khí phục vụ ngành chế biến thực phẩm và nông nghiệp.
Điển hình như, Hệ thống Siêu thị Điện máy Hải Minh (thuộc sở hữu pháp lý của Công ty TNHH Thương mại Dịch vụ Xuất nhập khẩu Hải Minh) hiện là đơn vị phân phối và bán lẻ các dòng máy chế biến thức ăn chăn nuôi và xử lý phụ phẩm nông nghiệp trên toàn quốc. Danh mục thiết bị do công ty cung cấp bao gồm:
Máy băm, xay nghiền đa năng: Hỗ trợ băm nhỏ và xay mịn các loại phụ phẩm nông nghiệp thô như thân ngô, bã mía, rơm rạ, rau củ quả.
Máy nghiền và ép cám viên: Tích hợp chức năng xử lý nguyên liệu thô để ép thành viên dạng cám chăn nuôi hoặc phân bón hữu cơ (tiêu biểu như các dòng máy trục đứng, máy đầu nổ AS200, S250).
Nhờ các thiết bị này, nguyên liệu sau chế biến có thể được chuyển thành thức ăn chăn nuôi, phân hữu cơ dạng viên hoặc nhiên liệu sinh khối, giúp giảm chi phí vận chuyển, bảo quản và nâng cao khả năng thương mại hóa của phụ phẩm.
Sự tham gia của các doanh nghiệp cơ khí trong nước cho thấy kinh tế tuần hoàn không còn là câu chuyện của các tập đoàn lớn mà đang dần trở thành một thị trường công nghệ mới tại khu vực công nghiệp nông thôn.
Doanh nghiệp đang chuyển từ xử lý sang khai thác phụ phẩm
Điểm đáng chú ý ở các mô hình trên là sự thay đổi trong tư duy quản trị. Nếu trước đây mục tiêu chủ yếu là xử lý chất thải với chi phí thấp nhất, thì nay nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu xem phụ phẩm là một loại nguyên liệu thứ cấp cần được quản trị như tài sản sản xuất.
Cách tiếp cận này mang lại nhiều lợi ích đồng thời: giảm chi phí xử lý môi trường, tăng hiệu quả sử dụng nguyên liệu đầu vào, tạo thêm doanh thu từ sản phẩm phụ, nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường xuất khẩu và góp phần xây dựng mô hình sản xuất bền vững.
Trong bối cảnh biên lợi nhuận của hoạt động chế biến truyền thống có xu hướng thu hẹp, nguồn thu từ phụ phẩm chế biến thực phẩm có thể trở thành yếu tố tạo khác biệt về năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp Việt Nam.
Kinh tế tuần hoàn đang hình thành chuỗi giá trị mới
Từ collagen cá tra của Vĩnh Hoàn, phụ phẩm tôm trong chuỗi chế biến của Việt Nam Food đến các thiết bị xử lý phụ phẩm do Công ty TNHH Thương mại Dịch vụ Xuất nhập khẩu Hải Minh cung cấp, có thể thấy một hệ sinh thái tuần hoàn đang dần hình thành quanh ngành chế biến thực phẩm và thủy sản Việt Nam.
Khi công nghệ chế biến sâu tiếp tục phát triển và yêu cầu sản xuất bền vững ngày càng khắt khe, khái niệm “rác thải” trong ngành chế biến thực phẩm có thể sẽ sớm được thay thế bằng cách nhìn mới: nguồn nguyên liệu chưa được khai thác hết giá trị.
Trong tương lai, doanh nghiệp nào tận dụng được tối đa dòng phụ phẩm của mình sẽ không chỉ giảm được chi phí môi trường mà còn có cơ hội sở hữu một nguồn thu thứ hai ngay trong chính nhà máy, biến phần từng bị xem là bỏ đi thành động lực tăng trưởng mới cho ngành công nghiệp chế biến Việt Nam.