Khi làng nghề không chỉ sống bằng ký ức
Làng nghề truyền thống từ lâu là một phần quan trọng trong bức tranh kinh tế nông thôn Việt Nam. Mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn chứa đựng câu chuyện về lịch sử, văn hóa và bàn tay tài hoa của người thợ.
Tuy nhiên, trong quá trình phát triển kinh tế thị trường, nhiều làng nghề từng đối mặt với không ít khó khăn. Sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết, hạn chế về mẫu mã, công nghệ và khả năng tiếp cận thị trường khiến không ít nghề truyền thống đứng trước nguy cơ bị thu hẹp.
Sự ra đời của chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đã tạo thêm động lực để các làng nghề thay đổi cách làm. Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn nghề, nhiều cơ sở sản xuất đã chuyển hướng sang xây dựng thương hiệu, chuẩn hóa quy trình, cải tiến sản phẩm và kết nối với các kênh phân phối hiện đại.
Đến ngày 31/12/2025, cả nước có 117 sản phẩm được công nhận OCOP 5 sao, cho thấy nhiều sản phẩm địa phương đã từng bước nâng cao chất lượng và giá trị trên thị trường.
OCOP đang trở thành cầu nối giúp những giá trị truyền thống bước ra khỏi phạm vi làng xã, tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.
Gốm sứ Quang Vinh: Đưa tinh hoa Bát Tràng bước vào thời đại mới
Trong hành trình hồi sinh làng nghề, Bát Tràng (Hà Nội) là một trong những câu chuyện tiêu biểu nhất.
Là làng nghề gốm có lịch sử hàng trăm năm, Bát Tràng từng phải đối mặt với áp lực cạnh tranh khi các sản phẩm công nghiệp ngày càng đa dạng. Để tồn tại và phát triển, những người làm nghề không thể chỉ dựa vào kỹ thuật truyền thống mà phải thay đổi tư duy sản xuất, kinh doanh.
Công ty TNHH Gốm sứ Quang Vinh (Quang Vinh) là một trong những doanh nghiệp tiêu biểu cho quá trình chuyển mình của làng gốm Bát Tràng. Khởi đầu từ tổ hợp sản xuất gốm sứ mỹ nghệ xuất khẩu tại Bát Tràng, doanh nghiệp từng bước mở rộng quy mô, phát triển các dòng sản phẩm gốm sứ mang tính nghệ thuật và ứng dụng cao.
Theo thông tin giới thiệu của doanh nghiệp, từ quy mô ban đầu chỉ với vài thành viên, Gốm sứ Quang Vinh đã phát triển thành doanh nghiệp có hệ thống sản xuất lớn hơn, với các cơ sở sản xuất và hàng trăm lao động.
Điểm đặc biệt trong câu chuyện của Quang Vinh không chỉ nằm ở việc sản xuất gốm, mà còn ở cách doanh nghiệp đưa nghề truyền thống gắn với hoạt động trải nghiệm và quảng bá văn hóa.
Doanh nghiệp là chủ đầu tư Trung tâm Tinh hoa Làng nghề Việt tại Bát Tràng – không gian giới thiệu, trưng bày sản phẩm thủ công mỹ nghệ, kết nối du khách với văn hóa làng nghề và tạo điều kiện để nghệ nhân truyền nghề cho thế hệ sau.
Từ đây, gốm Bát Tràng không chỉ được nhìn nhận như một sản phẩm hàng hóa, mà còn trở thành một giá trị văn hóa có khả năng tạo ra nguồn thu mới thông qua du lịch và trải nghiệm.
Tân Nhiên: Chuẩn hóa nghề bánh tráng truyền thống để đi xa hơn
Nếu gốm Bát Tràng đại diện cho nhóm ngành thủ công mỹ nghệ, thì câu chuyện của Công ty TNHH Tân Nhiên (Tân Nhiên) cho thấy một hướng đi khác trong việc nâng cấp sản phẩm truyền thống.
Bánh tráng phơi sương Trảng Bàng (Tây Ninh) vốn là sản phẩm gắn với đời sống địa phương, được tạo nên từ kinh nghiệm và kỹ thuật của người dân làng nghề. Tuy nhiên, để mở rộng thị trường, sản phẩm cần vượt qua những hạn chế của phương thức sản xuất thủ công nhỏ lẻ.
Công ty TNHH Tân Nhiên đã phát triển sản phẩm bánh tráng theo hướng chuyên nghiệp hơn, chú trọng chuẩn hóa quy trình, cải tiến sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Sản phẩm Bánh tráng siêu mỏng Tân Nhiên được công nhận OCOP 5 sao.
Đây là minh chứng cho việc một sản phẩm truyền thống hoàn toàn có thể bước vào thị trường hiện đại nếu được đầu tư bài bản.
Công nghệ, máy móc và quy trình quản lý mới không thay thế giá trị nghề truyền thống, mà giúp sản phẩm ổn định hơn, nâng cao khả năng cạnh tranh và tiếp cận nhiều nhóm khách hàng hơn.
Những làng nghề truyền thống đang tìm hướng đi mới
Không chỉ gốm Bát Tràng hay bánh tráng Trảng Bàng, nhiều làng nghề khác trên cả nước cũng đang từng bước đổi mới để thích ứng với thị trường.
Từ lụa Vạn Phúc, mây tre đan Phú Vinh đến các nghề thủ công vùng cao, xu hướng chung là chuyển từ sản xuất đơn thuần sang xây dựng sản phẩm có câu chuyện, có thương hiệu và gắn với trải nghiệm.
Người tiêu dùng ngày nay không chỉ quan tâm đến sản phẩm đẹp hay ngon, mà còn muốn biết sản phẩm được làm ra ở đâu, bởi ai, chứa đựng giá trị văn hóa gì. Đây chính là lợi thế lớn của các làng nghề nếu biết khai thác đúng hướng.
Từ bảo tồn nghề đến phát triển kinh tế nông thôn
Thực tế cho thấy, để một làng nghề phát triển bền vững, bảo tồn thôi là chưa đủ. Nghề truyền thống cần được đặt trong một hệ sinh thái kinh tế mới, nơi có doanh nghiệp dẫn dắt, có công nghệ hỗ trợ, có thị trường tiêu thụ và có chiến lược thương hiệu dài hạn.
OCOP đang góp phần thay đổi cách nhìn về sản phẩm làng nghề. Một sản phẩm truyền thống không còn chỉ được xem là vật phẩm lưu niệm hay hàng hóa địa phương, mà có thể trở thành thương hiệu, tài sản văn hóa và nguồn sinh kế cho cộng đồng.
Những doanh nghiệp như Gốm sứ Quang Vinh hay Tân Nhiên cho thấy một hướng đi rõ ràng: muốn giữ nghề trong thời đại mới, cần đưa nghề vào thị trường bằng tư duy hiện đại.
Khi bàn tay người thợ kết hợp với công nghệ, khi giá trị văn hóa được kết nối với nhu cầu tiêu dùng, những nghề truyền thống tưởng như bị lãng quên có thể tìm lại vị thế và trở thành động lực phát triển kinh tế nông thôn.
OCOP vì thế không chỉ là câu chuyện của những sản phẩm được công nhận, mà còn là hành trình đánh thức những giá trị đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.