Trong bối cảnh tăng trưởng xanh trở thành xu hướng toàn cầu, những vật chất từng bị coi là “phần bỏ đi” đang dần trở thành đầu vào cho nhiều ngành sản xuất mới như năng lượng sinh khối, phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi, nhiên liệu sinh học và vật liệu tái chế.
Điều đáng chú ý là trong khi nhiều quốc gia đã hình thành ngành công nghiệp khai thác phụ phẩm quy mô lớn, tại Việt Nam, một phần đáng kể nguồn tài nguyên này vẫn chưa được đưa vào chuỗi giá trị.
Giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm chính
Trong nhiều năm, tư duy sản xuất phổ biến của doanh nghiệp nông nghiệp là tập trung vào sản phẩm chính: mía để sản xuất đường, trái cây để tiêu thụ tươi, gỗ để chế biến sản phẩm hoàn thiện. Phần còn lại thường được xem là phụ phẩm.
Tuy nhiên, khi chi phí đầu vào tăng, áp lực cạnh tranh lớn hơn và tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe, cách tiếp cận này đang dần thay đổi.
Một cây mía không chỉ tạo ra đường. Bã mía có thể được sử dụng làm nhiên liệu phục vụ vận hành nhà máy. Mật rỉ là nguyên liệu cho nhiều ngành chế biến khác. Tương tự, phụ phẩm từ rau quả, cà phê, chè hay lâm sản đều có thể trở thành đầu vào cho các chuỗi sản xuất mới.
Đây chính là nền tảng của kinh tế tuần hoàn – mô hình được xem là một trong những giải pháp quan trọng cho tăng trưởng xanh và tối ưu tài nguyên.
Doanh nghiệp bắt đầu nhìn phụ phẩm như một nguồn lực
Những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp – chế biến nông sản đã bắt đầu chuyển từ tư duy “xử lý phụ phẩm” sang “tận dụng phụ phẩm trong chuỗi giá trị”.
Tại Thanh Hóa, Công ty CP Mía đường Lam Sơn (Lasuco) phát triển mô hình gắn với cây mía theo hướng khai thác tổng thể. Trong quá trình sản xuất đường, doanh nghiệp phát sinh các phụ phẩm như bã mía và mật rỉ. Các nguồn phụ phẩm này được đưa trở lại phục vụ hoạt động sản xuất trong hệ sinh thái mía đường, trong đó bã mía được sử dụng làm nhiên liệu cho hệ thống năng lượng phục vụ nhà máy, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm áp lực xử lý chất thải.
Tương tự, Công ty CP Thực phẩm Xuất khẩu Đồng Giao (Doveco) trong lĩnh vực chế biến rau quả quy mô lớn cũng đang hướng tới tối ưu hóa sử dụng nguyên liệu trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Với các sản phẩm từ dứa, ngô ngọt và rau quả, quá trình chế biến phát sinh phụ phẩm như vỏ, lõi và bã hữu cơ. Các nguồn này được quản lý theo hướng giảm thiểu lãng phí tài nguyên, gắn với yêu cầu ngày càng cao về hiệu quả sản xuất và tiêu chuẩn môi trường trong ngành chế biến nông sản.
Ở quy mô nhỏ hơn, nhiều cơ sở công nghiệp nông thôn cũng đang tận dụng phụ phẩm nông sản để sản xuất phân hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc nhiên liệu sinh khối. Dù quy mô còn hạn chế, nhưng đây là những mô hình cho thấy tiềm năng rõ rệt của kinh tế tuần hoàn tại khu vực nông thôn.
Điểm chung của các mô hình này là sự thay đổi tư duy: phụ phẩm không còn là rác thải, mà trở thành một phần của chuỗi nguyên liệu sản xuất.
Từ bài toán môi trường đến bài toán kinh tế
Kinh tế tuần hoàn ban đầu được nhắc đến chủ yếu dưới góc độ môi trường. Tuy nhiên, động lực thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi lại đến từ hiệu quả kinh tế.
Khi phụ phẩm được tận dụng tốt hơn, chi phí xử lý giảm xuống. Khi nguyên liệu được khai thác triệt để, hiệu suất sản xuất tăng lên. Đồng thời, một phần phụ phẩm có thể tạo ra nguồn giá trị mới trong chuỗi sản xuất.
Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn xanh, lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở giá rẻ mà nằm ở khả năng sản xuất bền vững.
Điều này khiến kinh tế tuần hoàn không còn là xu hướng mang tính khuyến nghị, mà đang dần trở thành yêu cầu tất yếu.
Khuyến công: “vốn mồi” cho sản xuất xanh
Đối với doanh nghiệp công nghiệp nông thôn, rào cản lớn nhất trong chuyển đổi mô hình sản xuất tuần hoàn vẫn là vốn đầu tư và công nghệ.
Trong bối cảnh đó, chương trình khuyến công đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới thiết bị và từng bước tiếp cận công nghệ sản xuất hiện đại.
Năm 2025, chương trình khuyến công quốc gia tiếp tục triển khai nhiều đề án tại các địa phương, tập trung vào hỗ trợ đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và thúc đẩy sản xuất sạch hơn.
Dù mức hỗ trợ không lớn so với tổng vốn đầu tư, nhưng đây được xem là “vốn mồi” giúp doanh nghiệp giảm rủi ro ban đầu, từ đó mạnh dạn chuyển đổi theo hướng sản xuất xanh và bền vững hơn.
Đánh thức “mỏ vàng” trong phụ phẩm nông nghiệp
Trong nhiều năm, bài toán nâng cao giá trị nông sản thường tập trung vào mở rộng thị trường và chế biến sâu sản phẩm chính. Tuy nhiên, thực tế cho thấy một nguồn lực lớn hơn vẫn đang bị bỏ quên: phụ phẩm nông nghiệp.
Nếu phụ phẩm được đưa trở lại chuỗi giá trị, nếu mọi thành phần của nguyên liệu đều được khai thác hiệu quả hơn, công nghiệp nông thôn có thể mở ra một động lực tăng trưởng mới mà không cần mở rộng diện tích sản xuất hay gia tăng khai thác tài nguyên.
Trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế xanh, “mỏ vàng” lớn nhất của nhiều doanh nghiệp không chỉ nằm ở sản phẩm bán ra thị trường, mà còn nằm ở chính những dòng phụ phẩm từng bị xem là bỏ đi.
