Nút thắt không còn nằm ở sản lượng
Những ngày cận vụ, tại các vùng trồng sầu riêng trọng điểm như Krông Pắc, Ea Knuếc, Cư M'gar, Ea H'leo, Krông Năng..., không khí chuẩn bị thu hoạch ngày càng khẩn trương. Nhiều vườn cây bắt đầu bước vào giai đoạn chín rộ, báo hiệu một mùa vụ được kỳ vọng đạt sản lượng cao.
Nhưng cùng với niềm vui được mùa là nỗi lo đầu ra.
Khi xuất khẩu chính ngạch ngày càng gắn chặt với yêu cầu truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch thực vật và an toàn thực phẩm, mã số vùng trồng cùng mã số cơ sở đóng gói đã trở thành điều kiện đặc biệt quan trọng để sầu riêng có thể tiếp cận thị trường Trung Quốc.
Theo bà Đặng Thị Thủy, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, toàn tỉnh hiện có hơn 41.000ha sầu riêng, sản lượng năm 2026 ước đạt gần 500.000 tấn, giữ vị trí dẫn đầu cả nước về diện tích và sản lượng.
Đến nay, Đắk Lắk đã được cấp 280 mã số vùng trồng sầu riêng và 42 mã số cơ sở đóng gói. Ngoài ra, 165 vùng trồng với gần 4.915ha cùng 66 cơ sở đóng gói đã hoàn tất hồ sơ, đang chờ Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) kiểm tra, phê duyệt.
Nếu toàn bộ hồ sơ đang chờ được thông qua, tỉnh sẽ có khoảng 445 mã số vùng trồng, tương ứng khoảng 12.500ha. Tuy nhiên, diện tích này mới chiếm khoảng 41,7% diện tích sầu riêng đang cho thu hoạch.
Điều đó đồng nghĩa gần 17.500ha, tương đương khoảng 350.000 tấn sầu riêng, vẫn chưa có “tấm hộ chiếu” để tham gia xuất khẩu chính ngạch trong niên vụ năm nay.
Những con số này cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: sản lượng sầu riêng tăng nhanh, nhưng năng lực đáp ứng các điều kiện thị trường chưa theo kịp.
Từ mở rộng diện tích sang cuộc đua giữ chuẩn
Trong nhiều năm, sự phát triển của ngành sầu riêng thường được nhìn qua tốc độ mở rộng diện tích và sản lượng. Nhưng khi thị trường nhập khẩu nâng cao yêu cầu, lợi thế về quy mô không còn đủ để bảo đảm đầu ra.
Mã số vùng trồng trở thành công cụ xác định nguồn gốc sản phẩm, giám sát quy trình canh tác và đáp ứng yêu cầu kiểm dịch thực vật. Cùng với đó, cơ sở đóng gói phải tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật mới có thể tham gia chuỗi xuất khẩu.
Đây là bước chuyển quan trọng của ngành hàng: từ câu chuyện “trồng được bao nhiêu” sang yêu cầu “bao nhiêu sản lượng đủ điều kiện đi vào thị trường”.
Trong bối cảnh đó, việc nhiều cơ sở đóng gói tại Đắk Lắk đang phải tạm dừng hoạt động để rà soát, hoàn thiện điều kiện theo yêu cầu của nước nhập khẩu càng làm gia tăng sức ép trước mùa thu hoạch.
Đại diện một doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng cho biết, vào chính vụ, doanh nghiệp không thiếu đơn hàng. Điều đáng lo nhất lại là khả năng bảo đảm nguồn nguyên liệu đáp ứng đầy đủ điều kiện xuất khẩu.
Nếu mã số vùng trồng hoặc cơ sở đóng gói gặp trục trặc, doanh nghiệp có thể phải chuyển hàng sang địa phương khác hoặc kéo dài thời gian thu mua. Hệ quả là chi phí logistics, bảo quản tăng lên, trong khi tiến độ giao hàng bị ảnh hưởng.
“Nếu mã số vùng trồng hoặc cơ sở đóng gói gặp trục trặc thì cả chuỗi liên kết từ nông dân đến doanh nghiệp đều bị tác động”, đại diện doanh nghiệp chia sẻ.
Krông Pắk chịu áp lực ngay trước vụ lớn
Được xem là “thủ phủ của thủ phủ” sầu riêng Đắk Lắk, xã Krông Pắk đang bước vào mùa thu hoạch với nhiều kỳ vọng nhưng cũng đối mặt không ít áp lực.
Theo ông Lại Đức Đại, Chủ tịch UBND xã Krông Pắk, toàn xã hiện có khoảng 3.000ha sầu riêng, trong đó 1.400ha đã được cấp mã số vùng trồng.
Sản lượng năm nay ước đạt khoảng 50.000 tấn, giá trị khoảng 3.000 tỷ đồng.
Tuy nhiên, địa phương hiện có 5/37 mã số vùng trồng và 6/11 cơ sở đóng gói bị tạm dừng hoạt động. Đây là tỷ lệ đáng lưu ý trong bối cảnh mùa thu hoạch đang đến gần, bởi bất kỳ gián đoạn nào ở khâu đóng gói và xác nhận điều kiện xuất khẩu cũng có thể tác động trực tiếp đến chuỗi tiêu thụ.
Theo ông Đại, nhiều hồ sơ cấp mới đã hoàn thiện nhưng vẫn đang chờ phía Trung Quốc phê duyệt. Trong thời gian này, địa phương tiếp tục tăng cường hậu kiểm, giám sát quy trình sản xuất và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm nhằm giữ vững tiêu chuẩn xuất khẩu.
Áp lực hiện nay vì thế không chỉ là có thêm mã số mới, mà còn phải duy trì thực chất chất lượng của những mã số đã được cấp.
Lần đầu đấu giá sầu riêng ngay tại vườn
Trong nỗ lực mở rộng kênh tiêu thụ và tăng tính minh bạch của thị trường, Krông Pắk dự kiến lần đầu tổ chức đấu giá sầu riêng tại vườn trong khuôn khổ Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026.
Khoảng 200ha sầu riêng đạt tiêu chuẩn VietGAP, LocalG.A.P, có mã số vùng trồng và đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc sẽ được lựa chọn tham gia, với sản lượng khoảng 4.600 tấn.
Theo kế hoạch, doanh nghiệp sẽ trực tiếp đến tham quan vườn, đánh giá quy trình sản xuất trước khi quyết định tham gia đấu giá.
Cách làm này được kỳ vọng tạo thêm một kênh kết nối trực tiếp giữa vùng trồng và doanh nghiệp, tăng tính minh bạch trong giao dịch, giúp nông dân tiếp cận mức giá sát hơn với thị trường và củng cố niềm tin của đơn vị thu mua.
Đáng chú ý, điều kiện để tham gia không chỉ nằm ở chất lượng cảm quan của trái sầu riêng, mà còn gắn với tiêu chuẩn sản xuất, mã số vùng trồng và khả năng truy xuất nguồn gốc. Đây cũng là dấu hiệu cho thấy thị trường đang ngày càng đề cao giá trị của quy trình và dữ liệu minh bạch.
Quy định 10ha và bài toán đặc thù vùng trồng xen
Theo ông Nguyễn Thiên Văn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk, một trong những khó khăn lớn hiện nay liên quan đến quy định tại Nghị định số 38/2026/NĐ-CP về quản lý mã số vùng trồng.
Theo nội dung được địa phương phản ánh, quy định hiện hành yêu cầu vùng trồng phải sản xuất cùng một loại cây và có diện tích tối thiểu 10ha đối với cây lâu năm.
Trong khi đó, thực tế sản xuất tại Tây Nguyên có đặc thù rất khác. Phần lớn diện tích sầu riêng được trồng xen trong vườn cà phê, quy mô từng hộ nhỏ, phân tán. Vì vậy, việc đáp ứng đồng thời yêu cầu về diện tích và tính đồng nhất của vùng trồng gặp nhiều khó khăn.
Đây không chỉ là vấn đề thủ tục. Nếu tiêu chí quản lý chưa phù hợp với cấu trúc sản xuất thực tế, một bộ phận diện tích dù có khả năng đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc vẫn có thể gặp trở ngại trong quá trình đăng ký mã số.
Đắk Lắk kiến nghị tháo gỡ từ thực tiễn
Từ những vướng mắc trên, UBND tỉnh Đắk Lắk kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường tham mưu Chính phủ sửa đổi quy định theo hướng cho phép cấp mã số đối với các vùng cây ăn quả trồng xen bền vững, với điều kiện vẫn bảo đảm thống nhất quy trình quản lý dịch hại, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.
Địa phương đồng thời đề nghị sớm có hướng dẫn cụ thể về trình tự và thời gian phục hồi hoạt động đối với mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói sau khi đã khắc phục tồn tại.
Một kiến nghị khác là thúc đẩy phía Trung Quốc sớm xem xét, phê duyệt các hồ sơ đã hoàn thiện.
Những đề xuất này mang tính cấp thiết khi mùa thu hoạch đang đến gần. Với sản lượng lớn và đặc tính thời vụ rõ nét, sự chậm trễ trong khâu phê duyệt hoặc phục hồi mã số có thể tác động trực tiếp tới kế hoạch thu mua, đóng gói và xuất khẩu.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu sửa quy định
Liên quan đến vấn đề này, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, Nghị định 38 mới có hiệu lực nhưng trong quá trình triển khai đã bộc lộ một số nội dung chưa phù hợp với thực tế sản xuất.
Bộ đang khẩn trương nghiên cứu, tham mưu Chính phủ sửa đổi theo chỉ đạo của Thủ tướng.
Đối với vụ sầu riêng năm nay, Bộ sẽ làm việc trực tiếp với phía Trung Quốc nhằm thúc đẩy quá trình phê duyệt các hồ sơ mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói mà Đắk Lắk đã hoàn tất.
Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp, nếu toàn bộ hồ sơ được chấp thuận, hơn 50% diện tích sầu riêng của Đắk Lắk sẽ có mã số vùng trồng, qua đó cơ bản đáp ứng nhu cầu xuất khẩu chính ngạch trong niên vụ 2026.
Muốn giữ vị thế “thủ phủ”, phải đi bằng chất lượng
Với hơn 41.000ha và sản lượng gần nửa triệu tấn, Đắk Lắk đang sở hữu lợi thế đặc biệt trong ngành sầu riêng Việt Nam. Nhưng quy mô lớn cũng đồng nghĩa áp lực quản lý ngày càng cao.
Khi ngành hàng bước sang giai đoạn phát triển theo chiều sâu, lợi thế về diện tích và sản lượng không còn là yếu tố quyết định. Thị trường cần những trái sầu riêng có nguồn gốc rõ ràng, được sản xuất trong quy trình minh bạch, kiểm soát tốt an toàn thực phẩm và đáp ứng đầy đủ yêu cầu kiểm dịch.
Bởi vậy, tháo gỡ nút thắt về mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói không chỉ là giải pháp tình thế cho một mùa vụ.
Đó còn là yêu cầu mang tính dài hạn để xây dựng chuỗi sầu riêng chuyên nghiệp, bảo vệ uy tín sản phẩm, giảm rủi ro cho nông dân và doanh nghiệp, đồng thời giữ vững vị thế của Đắk Lắk trong bản đồ sản xuất, xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam.
Mùa thu hoạch đang đến rất gần. Với “thủ phủ” sầu riêng Tây Nguyên, cuộc đua lớn nhất lúc này không còn là tăng thêm bao nhiêu tấn sản lượng, mà là có bao nhiêu trái sầu riêng đủ điều kiện bước qua cánh cửa của thị trường quốc tế.