Theo Bộ Công Thương, năm 2025, quy mô thương mại điện tử Việt Nam đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm trước. Trong khi đó, nhiều mặt hàng nông sản chế biến tiếp tục mở rộng thị trường xuất khẩu. Khi thị trường ngày càng có nhiều kênh tiếp cận trực tiếp người mua, giá trị của nông sản không còn nằm chủ yếu ở nguyên liệu, mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và đưa sản phẩm đến đúng thị trường.
Giá trị không nằm ở nguyên liệu, mà ở chuỗi giá trị phía sau
Một nguyên liệu sau thu hoạch thường chỉ trải qua khâu làm sạch và bán cho thương lái hoặc nhà máy. Giá trị lúc này chủ yếu phụ thuộc vào sản lượng và cung – cầu thị trường. Tuy nhiên, khi nguyên liệu được phân loại, chế biến, kiểm soát chất lượng, đóng gói và xây dựng thương hiệu, sản phẩm bước sang một phân khúc hoàn toàn khác.
Cà phê là ví dụ rõ nhất. Theo Bộ Công Thương, 7 tháng đầu năm 2025, xuất khẩu cà phê chế biến của Việt Nam đạt khoảng 1,02 tỷ USD, tăng 64% so với cùng kỳ năm trước. Tốc độ tăng trưởng này cho thấy nhóm sản phẩm cà phê đã qua chế biến đang có thêm dư địa trên thị trường xuất khẩu, qua đó mở ra cơ hội nâng giá trị thay vì chỉ tập trung vào xuất khẩu cà phê nhân.
Điều đó cũng lý giải vì sao cùng một vùng nguyên liệu, doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu thường tiếp cận được những phân khúc thị trường có giá trị cao hơn.
Doanh nghiệp tạo giá trị bằng công nghệ và tiêu chuẩn
Một ví dụ tiêu biểu là Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu 2-9 Đắk Lắk (Simexco Daklak). Doanh nghiệp không chỉ thu mua cà phê mà còn phát triển vùng nguyên liệu liên kết với khoảng 40.000 hộ nông dân trên gần 48.000 ha, đồng thời áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất bền vững, truy xuất nguồn gốc và phát triển những dòng cà phê chất lượng cao như Fine Robusta.
Điểm đáng chú ý là giá trị không chỉ nằm ở hạt cà phê nguyên liệu, mà được gia tăng thông qua tổ chức vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn sản xuất, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng. Khi sản phẩm đáp ứng yêu cầu về nguồn gốc và chất lượng đồng nhất, doanh nghiệp có thêm cơ sở để kết nối với các nhà rang xay và những thị trường có yêu cầu cao hơn.
Đây cũng là hướng đi nhiều doanh nghiệp nông thôn đang lựa chọn: đầu tư máy móc để giảm hao hụt sau thu hoạch, chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng chất lượng thay vì chỉ tăng sản lượng.
Từ bán nguyên liệu sang bán sản phẩm có giá trị cao hơn
Bài toán của doanh nghiệp nông thôn không phải làm cho nguyên liệu “đắt lên” ngay từ đầu, mà là giữ lại nhiều giá trị hơn tại địa phương. Điều đó có thể bắt đầu từ những bước rất cụ thể như sơ chế đạt chuẩn, chế biến sâu, thiết kế bao bì, đăng ký nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc và bán trực tiếp qua các kênh hiện đại.
Theo Bộ Công Thương, xu hướng chế biến sâu đang giúp nhiều mặt hàng nông sản Việt Nam nâng giá trị xuất khẩu và mở rộng thị trường, thay vì phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô.
Với doanh nghiệp nông thôn, đây chính là dư địa tăng trưởng lớn nhất. Cùng một nguyên liệu không có nghĩa giá trị sản phẩm giống nhau. Khoảng cách giữa sản phẩm giá thấp và sản phẩm giá trị cao nằm ở công nghệ, tiêu chuẩn, thương hiệu và khả năng đưa sản phẩm đến đúng thị trường. Khi doanh nghiệp làm chủ được những khâu này, phần giá trị gia tăng sẽ không còn nằm ngoài vùng nguyên liệu mà được giữ lại nhiều hơn cho chính cơ sở sản xuất và người nông dân.