Chiếc tem chỉ là phần nhìn thấy
Một mã QR hay tem truy xuất không tự làm sản phẩm có giá trị cao hơn. Điều quan trọng nằm ở dữ liệu phía sau: sản phẩm sử dụng nguyên liệu ở đâu, được sản xuất như thế nào, qua những công đoạn nào và đơn vị nào chịu trách nhiệm.
Đối với nông sản, quá trình tạo giá trị thường bắt đầu từ vùng nguyên liệu, sau đó đi qua các khâu sơ chế, chế biến, kiểm soát chất lượng, đóng gói và phân phối. Mỗi công đoạn được chuẩn hóa tốt hơn có thể giúp sản phẩm đáp ứng những yêu cầu thị trường cao hơn.
Vì vậy, cùng một loại nguyên liệu, sản phẩm được đầu tư bài bản về chế biến, tiêu chuẩn và thương hiệu sẽ có thêm cơ sở để tiếp cận những phân khúc có giá trị cao hơn.
Chiếc tem không quyết định giá bán. Nó giúp người mua nhận diện và kiểm chứng một phần giá trị mà doanh nghiệp đã tạo ra.
Từ cây bồ khai đến sản phẩm chế biến
Một ví dụ là Công ty TNHH MTV Ngọc Quê tại Lạng Sơn. Bồ khai vốn là loại rau rừng quen thuộc ở địa phương. Thay vì chỉ tiêu thụ nguyên liệu tươi, doanh nghiệp đưa bồ khai vào chế biến thành các sản phẩm trà. Theo thông tin địa phương, doanh nghiệp đã đầu tư thiết bị sấy, đóng gói và ứng dụng mã QR truy xuất nguồn gốc trên sản phẩm. Hai sản phẩm Trà bồ khai Ngọc Quê dạng túi lọc và Trà bồ khai Ngọc Quê dạng hòa tan được công nhận OCOP 3 sao năm 2023 và nâng lên OCOP 4 sao năm 2025.
Doanh nghiệp cũng tiếp tục phát triển thêm các sản phẩm chế biến từ cây bồ khai.
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở việc thay đổi bao bì. Nguyên liệu sau thu hoạch được đưa qua các công đoạn sấy, chế biến và đóng gói để trở thành sản phẩm có cách sử dụng và thời gian bảo quản khác với nguyên liệu tươi.
Như vậy, giá trị được tạo thêm từ công nghệ chế biến, chất lượng, bao bì, truy xuất và thương hiệu, thay vì chỉ phụ thuộc vào giá trị của nguyên liệu ban đầu.
Công nghệ mở thêm giá trị cho nguyên liệu
Tại Quảng Ninh, Công ty Cổ phần Kinh doanh Lâm sản Đạp Thanh là một trường hợp đáng chú ý với sản phẩm Trà hoa vàng Ba Chẽ. Doanh nghiệp đã đầu tư máy móc, dây chuyền phục vụ chế biến, đóng gói và ứng dụng công nghệ sấy thăng hoa đối với hoa, lá trà hoa vàng. Sản phẩm Trà hoa vàng Ba Chẽ của doanh nghiệp được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia theo Quyết định số 377/QĐ-BNN-VPĐP ngày 17/1/2025.
Trước đó, vùng trồng trà hoa vàng của doanh nghiệp với quy mô 31 ha, có 27 hộ tham gia, đã được cấp mã số vùng trồng đủ điều kiện xuất khẩu.
Những dữ kiện này cho thấy sản phẩm cuối cùng không chỉ được tạo ra từ cây trà hoa vàng. Phía sau một hộp trà là cả chuỗi vùng nguyên liệu – kiểm soát sản xuất – công nghệ chế biến – đóng gói – truy xuất – thương hiệu.
Với các cơ sở công nghiệp nông thôn, đây chính là khoảng trống để gia tăng giá trị: thay vì chỉ bán nguyên liệu, có thể đầu tư từng bước vào công nghệ, chế biến và tiêu chuẩn hóa sản phẩm.
Không phải cứ có QR là sản phẩm có giá trị cao
Một mã QR chỉ có ý nghĩa khi thông tin phía sau đầy đủ, chính xác và có thể kiểm chứng.
Người tiêu dùng ngày càng có nhu cầu biết sản phẩm được làm từ nguyên liệu nào, sản xuất ở đâu, qua những công đoạn gì và doanh nghiệp nào chịu trách nhiệm. Vì vậy, truy xuất nguồn gốc không nên được hiểu đơn giản là việc in một mã QR lên bao bì.
Điều quan trọng hơn là hệ thống dữ liệu và quy trình sản xuất phải thực sự tồn tại phía sau mã QR.
Từ bồ khai của Ngọc Quê đến trà hoa vàng của Đạp Thanh, điểm chung là doanh nghiệp không dừng ở việc bán nguyên liệu địa phương. Giá trị được tạo thêm qua chế biến, công nghệ, tiêu chuẩn, bao bì và thương hiệu.
Cùng một loại nông sản vì thế không nhất thiết phải tạo ra cùng một giá trị thương mại.
Sự khác biệt có thể đến từ những thứ nằm sau nguyên liệu: một quy trình chế biến tốt hơn, một tiêu chuẩn rõ ràng hơn, một công nghệ phù hợp hơn, một hệ thống truy xuất đáng tin cậy hơn và một thương hiệu đủ sức tạo niềm tin.
Chiếc tem chỉ là phần người tiêu dùng nhìn thấy. Giá trị thật nằm ở cả quá trình doanh nghiệp tạo ra phía sau nó.