Việt Nam có nhiều mặt hàng nông sản đứng trong nhóm xuất khẩu hàng đầu thế giới, nhưng giá trị thu về vẫn chưa tương xứng với tiềm năng khi không ít sản phẩm còn phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu. Trong bối cảnh thị trường ngày càng coi trọng nguồn gốc, chất lượng và tính bền vững, cuộc đua mới của ngành nông sản không chỉ là sản xuất nhiều hơn, mà là xây dựng thương hiệu, làm chủ chuỗi giá trị và biến lợi thế vùng miền thành giá trị kinh tế lâu dài.

Từ lợi thế sản lượng đến bài toán giá trị

Trong nhiều năm, Việt Nam được biết đến là quốc gia có thế mạnh về sản xuất nông sản với nguồn nguyên liệu phong phú từ đồng bằng đến miền núi. Cà phê, hồ tiêu, điều, gạo, trái cây nhiệt đới hay các loại gia vị đều là những ngành hàng có vị thế trên thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, một thực tế đặt ra là lợi thế về sản lượng chưa đồng nghĩa với lợi thế về giá trị. Khi sản phẩm chủ yếu được bán dưới dạng nguyên liệu, doanh nghiệp thường phải cạnh tranh bằng giá và chịu ảnh hưởng lớn từ biến động cung cầu.

Trong chuỗi giá trị nông sản, phần giá trị lớn thường nằm ở những khâu sau sản xuất như chế biến, xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm và tổ chức thị trường.

Vì vậy, thay vì chỉ tập trung mở rộng sản lượng, nhiều doanh nghiệp đang chuyển hướng sang xây dựng thương hiệu gắn với vùng nguyên liệu, coi đây là nền tảng để nâng cao sức cạnh tranh.

Thương hiệu vùng – “tài sản” mới của nông sản Việt

Một sản phẩm nông sản ngày nay không chỉ cần ngon, an toàn mà còn cần có câu chuyện riêng để tạo dấu ấn trên thị trường.

Thương hiệu vùng được hình thành từ sự kết hợp giữa điều kiện tự nhiên, kinh nghiệm sản xuất, chất lượng nguyên liệu, quy trình chế biến và khả năng thương mại hóa sản phẩm.

Khi được xây dựng bài bản, một sản phẩm không còn chỉ là hàng hóa đơn thuần mà trở thành đại diện cho một vùng đất.

Cà phê Tây Nguyên, vải thiều Lục Ngạn, nước mắm Phú Quốc hay các sản phẩm gia vị vùng cao là những ví dụ cho thấy yếu tố địa lý có thể trở thành lợi thế cạnh tranh nếu được phát triển đúng hướng.

Tuy nhiên, để một thương hiệu vùng thực sự tạo ra giá trị, yếu tố quan trọng không chỉ nằm ở câu chuyện truyền thông mà còn ở năng lực duy trì chất lượng, xây dựng vùng nguyên liệu ổn định và đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Doanh nghiệp dẫn dắt quá trình nâng tầm nông sản

Trong quá trình chuyển đổi từ sản xuất nguyên liệu sang phát triển thương hiệu, doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm trong việc tổ chức lại chuỗi giá trị.

Nếu người nông dân là chủ thể tạo ra nguyên liệu, doanh nghiệp là lực lượng kết nối vùng sản xuất với thị trường thông qua đầu tư công nghệ, chế biến, tiêu chuẩn chất lượng và hệ thống phân phối.

Trong lĩnh vực lúa gạo, Lộc Trời Group là một trong những doanh nghiệp theo đuổi mô hình liên kết chuỗi giá trị, từ vùng nguyên liệu, sản xuất theo quy trình kiểm soát đến phát triển thương hiệu gạo. Cách tiếp cận này cho thấy vai trò của doanh nghiệp không chỉ dừng ở khâu thu mua mà còn tham gia sâu hơn vào quá trình tổ chức sản xuất.

Ở ngành hàng gia vị, Vinasamex là ví dụ về hướng đi xây dựng giá trị từ vùng nguyên liệu quế, hồi. Doanh nghiệp này phát triển chuỗi sản xuất, chế biến và xuất khẩu các sản phẩm từ quế, hồi, gia vị hữu cơ, hướng tới các thị trường yêu cầu cao về chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Trong ngành trái cây, Vina T&T Group tập trung phát triển hoạt động xuất khẩu trái cây với yêu cầu kiểm soát chặt chẽ từ vùng trồng, đóng gói đến thị trường tiêu thụ. Việc chuẩn hóa quy trình giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng đáp ứng các thị trường xuất khẩu.

Những mô hình này cho thấy, thương hiệu nông sản không thể chỉ được tạo nên bằng hoạt động quảng bá, mà phải bắt đầu từ nền tảng sản xuất và chuỗi giá trị thực tế.

Chế biến sâu giúp nông sản thoát khỏi vòng cạnh tranh giá rẻ

Một trong những hạn chế lớn của nông sản Việt hiện nay là tỷ lệ sản phẩm chế biến sâu chưa tương xứng với nguồn nguyên liệu.

Khi chỉ bán nguyên liệu thô, giá trị sản phẩm thường bị giới hạn. Nhưng khi được đầu tư chế biến, cùng một loại nông sản có thể tạo ra nhiều dòng sản phẩm với giá trị cao hơn.

Từ hạt cà phê, doanh nghiệp có thể phát triển cà phê rang xay, cà phê hòa tan hoặc các dòng sản phẩm đặc sản. Từ cây quế, hồi có thể phát triển gia vị, tinh dầu, nguyên liệu cho ngành thực phẩm và chăm sóc sức khỏe. Từ trái cây tươi có thể mở rộng sang nước ép, sản phẩm đông lạnh, sấy dẻo.

Chế biến sâu không chỉ giúp doanh nghiệp tăng doanh thu mà còn góp phần giảm áp lực tiêu thụ theo mùa vụ, tạo thêm việc làm và thúc đẩy công nghiệp nông thôn.

Thương hiệu mạnh phải đi cùng chất lượng ổn định

Xây dựng thương hiệu đã khó, duy trì thương hiệu còn khó hơn. Một sản phẩm có thể được thị trường chú ý trong thời gian đầu, nhưng để phát triển lâu dài cần bảo đảm chất lượng ổn định và khả năng cung ứng bền vững.

Đây là lý do nhiều doanh nghiệp hiện nay không chỉ quan tâm đến sản phẩm cuối cùng mà còn đầu tư vào vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và liên kết với người sản xuất.

Một thương hiệu mạnh không chỉ giúp bán được hàng với giá tốt hơn, mà còn tạo niềm tin với đối tác và người tiêu dùng.

Từ bán nông sản sang bán giá trị Việt

Cuộc cạnh tranh mới của ngành nông sản Việt Nam không chỉ nằm ở việc sản xuất nhiều hơn, mà nằm ở khả năng tạo ra những sản phẩm có giá trị cao hơn.

Một vùng nguyên liệu tốt là nền móng, nhưng thương hiệu mạnh mới là yếu tố giúp sản phẩm tạo được vị thế lâu dài.

Khi doanh nghiệp làm chủ được chuỗi giá trị từ nguyên liệu, chế biến đến thị trường, nông sản Việt sẽ có cơ hội thoát khỏi hình ảnh nhà cung cấp hàng hóa giá rẻ, từng bước trở thành những sản phẩm có thương hiệu, có bản sắc và có sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.