Khi địa danh trở thành lợi thế cạnh tranh
Một sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý không đơn thuần được nhận diện bằng tên địa phương trên bao bì. Theo quy định về sở hữu trí tuệ, sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý phải có nguồn gốc từ khu vực tương ứng và đáp ứng các điều kiện về danh tiếng, chất lượng hoặc đặc tính chủ yếu do điều kiện địa lý của khu vực đó quyết định.
Với công nghiệp nông thôn, đây là lợi thế đáng chú ý khi nhiều sản phẩm có thể tương đồng về nguyên liệu và công nghệ chế biến. Chỉ dẫn địa lý giúp xác lập mối liên hệ giữa sản phẩm với một vùng địa lý cụ thể, qua đó hỗ trợ nhận diện nguồn gốc và tạo thêm cơ sở để doanh nghiệp xây dựng câu chuyện thương hiệu.
Tuy nhiên, chỉ dẫn địa lý không thay thế thương hiệu riêng của doanh nghiệp. Quyền đối với chỉ dẫn địa lý thuộc Nhà nước; tổ chức, cá nhân đáp ứng điều kiện có thể được trao quyền sử dụng. Vì vậy, doanh nghiệp muốn khai thác giá trị của chỉ dẫn địa lý vẫn cần đầu tư vào chất lượng, bao bì, truy xuất nguồn gốc, chế biến và hệ thống phân phối.
Khi chỉ dẫn địa lý đi vào chuỗi giá trị
Gạo Điện Biên là một ví dụ cho cách chỉ dẫn địa lý được gắn với tổ chức sản xuất và chế biến. Công ty TNHH Thực phẩm Safe Green (Safe Green) được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý “Điện Biên” cho sản phẩm gạo Bắc thơm số 7 sản xuất tại Thanh An từ năm 2018. Doanh nghiệp tham gia mô hình chuỗi giá trị với quy mô 50 ha, tổ chức các khâu từ trồng lúa, thu hoạch, bảo quản đến xay xát, đóng gói, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc.
Theo thông tin được Cục Sở hữu trí tuệ công bố, tại thời điểm triển khai mô hình, đại diện Safe Green cho biết giá bán gạo mang chỉ dẫn địa lý “Điện Biên” tăng khoảng 20–30%; giá thu mua thóc cho các hộ tham gia chuỗi cũng cao hơn thị trường khoảng 10–15%. Những con số này cho thấy giá trị thương mại không chỉ đến từ việc sử dụng tên địa phương mà còn gắn với việc tổ chức lại vùng nguyên liệu và kiểm soát các khâu trong chuỗi sản xuất.
Điểm đáng chú ý của mô hình Safe Green là chỉ dẫn địa lý được đặt trong một quy trình tương đối đầy đủ, từ nguyên liệu đến sản phẩm đóng gói. Khi các yêu cầu về nguồn gốc, chất lượng và truy xuất được thực hiện đồng bộ, dấu hiệu địa lý có thêm cơ sở để trở thành một yếu tố nhận diện mà người tiêu dùng có thể dựa vào khi lựa chọn sản phẩm.
Tại Bình Phước, Công ty Cổ phần Tập đoàn Gia Bảo được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý “Bình Phước” cho sản phẩm hạt điều rang muối. Trường hợp này cho thấy một sản phẩm chế biến có thể khai thác giá trị của chỉ dẫn địa lý bằng cách gắn sản phẩm với vùng nguyên liệu và đặc trưng địa phương, thay vì chỉ cạnh tranh bằng bao bì hoặc tên thương mại.
Hai trường hợp cho thấy cách khai thác chỉ dẫn địa lý có thể khác nhau tùy sản phẩm. Với gạo, trọng tâm là liên kết vùng nguyên liệu, quy trình canh tác, chế biến và truy xuất; với hạt điều, doanh nghiệp có thể kết hợp đặc trưng vùng nguyên liệu với chế biến và phát triển sản phẩm. Điểm chung là chỉ dẫn địa lý được đặt trong chuỗi giá trị thay vì chỉ xuất hiện như một dấu hiệu trên nhãn hàng.
Giữ chất lượng để giữ giá trị địa danh
Thách thức lớn của chỉ dẫn địa lý nằm ở tính cộng đồng. Khi nhiều doanh nghiệp, HTX và hộ sản xuất cùng được quyền sử dụng một chỉ dẫn, chất lượng của từng đơn vị đều có thể ảnh hưởng đến uy tín chung của địa danh. Vì vậy, một sản phẩm đạt chất lượng tốt chưa đủ; cần có cơ chế để các đơn vị cùng sử dụng duy trì những yêu cầu chung về nguồn gốc và chất lượng.
Từ vùng nguyên liệu, giống, quy trình canh tác đến thu hoạch, bảo quản, chế biến và đóng gói, việc xây dựng quy chuẩn thống nhất có ý nghĩa quan trọng. Truy xuất nguồn gốc cũng cần được tổ chức rõ ràng để phân biệt sản phẩm thực sự thuộc khu vực được bảo hộ với những sản phẩm chỉ sử dụng tên địa danh theo cách có thể gây nhầm lẫn.
Với doanh nghiệp công nghiệp nông thôn, chỉ dẫn địa lý vì thế không nên được xem là một “tên gọi có sẵn” để sử dụng trên bao bì. Giá trị của nó chỉ được duy trì khi doanh nghiệp đồng thời giữ chất lượng sản phẩm, kiểm soát nguồn nguyên liệu, tuân thủ quy định sử dụng và phối hợp với các đơn vị cùng khai thác chỉ dẫn.
Khi chất lượng được duy trì ổn định, chỉ dẫn địa lý có thể trở thành điểm tựa để sản phẩm công nghiệp nông thôn tạo khác biệt, củng cố niềm tin người tiêu dùng và nâng giá trị trong chuỗi. Ngược lại, nếu chỉ chú trọng đưa tên địa danh lên bao bì mà thiếu kiểm soát chất lượng, lợi thế sở hữu trí tuệ sẽ khó chuyển thành giá trị thương mại bền vững.