Từ trường hợp thực tế đến yêu cầu quản trị chung
Đường giao thông mở ra cơ hội đưa nông sản đến nơi tiêu thụ, kết nối cơ sở chế biến và tạo điều kiện phát triển ngành nghề ở nông thôn. Để cơ hội ấy thành lợi ích thực tế, công trình cần đáp ứng nhu cầu vận chuyển, kết nối thuận lợi với đường hiện có và được bảo trì phù hợp. Giá xây dựng chỉ là một phần trong bài toán hiệu quả.
Gói thầu 18 xây lắp đường song hành Vành đai 5 tại Hà Nam và Gói 16.II đường gom Quốc lộ 1 đoạn tránh Phủ Lý, gồm cầu Nhật Tựu đơn nguyên 2 và đường dẫn. Đây là những trường hợp tham chiếu về quản lý hợp đồng xây lắp; các bài học được xem xét để vận dụng vào đầu tư hạ tầng nông thôn.
Ở Gói 18, liên danh Hai Pha – Hà Phương – Xây dựng Dịch vụ và Thương mại 68 trúng thầu với giá khoảng 1.176,74 tỷ đồng; dữ liệu kết quả ghi dự toán khoảng 1.188,775 tỷ đồng, thời gian thực hiện gói thầu 895 ngày, hợp đồng theo đơn giá điều chỉnh. Tại Gói 16.II, Hai Pha tham gia độc lập, giá trúng được ghi nhận khoảng 298,708 tỷ đồng.
Công ty TNHH Hai Pha Việt Nam
Cấu trúc tham gia khác nhau dẫn đến cách đánh giá nghĩa vụ khác nhau. Với hợp đồng liên danh, phải xác định phần việc từng thành viên; không thể quy toàn bộ giá trị Gói 18 thành khối lượng riêng của Hai Pha. Với gói thực hiện độc lập, cần xem xét khả năng tổ chức nguồn lực cho phạm vi công việc doanh nghiệp nhận làm. Tổng giá trị trúng thầu không thay thế được việc phân tích này.
Việc lựa chọn doanh nghiệp và các gói thầu làm ví dụ nhằm làm rõ phương pháp quản trị, không hàm ý đã xác định có vi phạm. Trong phạm vi tài liệu hiện có, chưa đủ căn cứ kết luận Hai Pha kê khai trùng nguồn lực hoặc không đáp ứng năng lực thực hiện. Các nhận định cụ thể về tuân thủ cần dựa trên hồ sơ gốc và bằng chứng thực hiện hợp đồng.
Đánh giá hiệu quả vượt ra ngoài mức giảm giá
Đối chiếu dự toán và giá trúng Gói 18 cho chênh lệch khoảng 12,035 tỷ đồng, tương đương 1,01%. Với Gói 16.II, nếu lấy mức dự toán 300,67 tỷ đồng được công bố gần thời điểm mở thầu làm cơ sở, chênh lệch với giá 298,708 tỷ đồng khoảng 1,962 tỷ đồng, tương đương 0,65%. Đây là kết quả tính từ thông tin công khai, chưa phải mức tiết kiệm sau quyết toán.
Muốn đánh giá tiết kiệm, các giá trị phải được đối chiếu trên cùng phạm vi công việc và cơ sở tính giá. Đối với hợp đồng được điều chỉnh đơn giá, cần xem cả căn cứ điều chỉnh, khối lượng nghiệm thu và thanh toán. Điều chỉnh có căn cứ có thể là một phần của cơ chế hợp đồng; mức giảm giá ban đầu cũng chưa phản ánh đầy đủ chất lượng lựa chọn và thực hiện dự án.
Vận dụng vào nông thôn, thước đo hiệu quả cần gắn với hoạt động sản xuất. Một tuyến đường cần được xem xét cùng khả năng xe thu mua tiếp cận vùng nguyên liệu, điểm kết nối với cơ sở chế biến và điều kiện vận chuyển khi mưa lớn. Những yêu cầu ấy phải được xác định từ khâu chuẩn bị đầu tư, thay vì chờ đến khi bàn giao mới đánh giá công trình có thuận tiện sử dụng hay không.
Chi phí khai thác cũng cần được tính đến. Thiết kế phù hợp với tải trọng dự kiến, hệ thống thoát nước và phương án bảo trì có thể ảnh hưởng tới kinh phí sử dụng lâu dài. Đánh giá dự án vì thế cần kết hợp chi phí xây dựng với chất lượng phục vụ và khả năng duy trì công trình. Không nên dùng riêng tỷ lệ giảm giá để xếp loại hiệu quả.
Kiểm chứng nguồn lực theo tiến độ và điều kiện địa bàn
Một vấn đề quản trị có thể phát sinh khi nhà thầu nhận nhiều hợp đồng là việc đánh giá riêng từng gói chưa phản ánh đầy đủ yêu cầu huy động đồng thời. Kinh nghiệm chứng minh công việc đã thực hiện; khả năng đáp ứng hợp đồng mới còn phụ thuộc nhân sự, thiết bị và nguồn tài chính có thể bố trí ở thời điểm cần thiết.
Đối với hai gói nêu trên, cách kiểm chứng phù hợp là đối chiếu phần việc của Hai Pha trong liên danh Gói 18 với công việc tại Gói 16.II theo từng giai đoạn. Cần xác định thời điểm công trường yêu cầu thiết bị, chức danh nhân sự phải hiện diện và khả năng điều chuyển. Một người hoặc một máy được nêu trong nhiều hồ sơ chưa đủ chứng minh việc huy động không phù hợp.
Cách làm này cũng hữu ích với những nhà thầu triển khai nhiều công trình nông thôn. Khi các điểm thi công cách xa nhau hoặc cùng cần một loại máy, kế hoạch huy động phải tính cả thời gian di chuyển và điều kiện đường vào. Nguồn tài chính cần được xem cùng lịch mua vật liệu, trả lương và thời điểm nhận thanh toán. Các yêu cầu nên tương xứng quy mô, tính chất công trình, tránh phát sinh thủ tục không cần thiết.
Tiến độ tại địa bàn sản xuất nông nghiệp còn cần xem xét thời vụ và hệ thống tưới, tiêu. Biện pháp thi công nên dự kiến cách duy trì lối ra đồng, dòng chảy qua kênh mương và đường vận chuyển nông sản. Đây là những nội dung cần được khảo sát, thống nhất cho từng địa điểm, không phải nhận định về ảnh hưởng đã xảy ra tại hai dự án được dùng làm ví dụ.
Trách nhiệm chủ đầu tư gắn với lợi ích người sử dụng
Khung nghĩa vụ của chủ đầu tư tại thời điểm lựa chọn các gói thầu năm 2025 được thể hiện tại Điều 112 Luật Xây dựng, gồm lựa chọn nhà thầu đủ năng lực, tổ chức giám sát, kiểm tra biện pháp thi công, nghiệm thu và thanh toán. Việc thuê tư vấn giám sát không làm chấm dứt trách nhiệm kiểm tra hoạt động giám sát của chủ đầu tư.
Với hợp đồng liên danh như Gói 18, chủ đầu tư cần theo dõi trách nhiệm từng thành viên và phối hợp tại các vị trí tiếp giáp. Với công trình gồm cầu và đường dẫn như Gói 16.II, cần kiểm soát tiến độ liên kết giữa các hạng mục. Bài học có thể áp dụng cho nông thôn là tổ chức nghiệm thu gắn với phạm vi thiết kế và điều kiện đưa công trình vào khai thác, tránh chỉ theo dõi những phần việc tách rời.
Chủ đầu tư đồng thời cần thực hiện phần việc thuộc trách nhiệm mình về mặt bằng, phối hợp xử lý vướng mắc và thanh toán theo hợp đồng. Khi đánh giá chậm tiến độ, phải xác định nguyên nhân, thời điểm và trách nhiệm liên quan. Thời gian chờ mặt bằng chưa được bàn giao không thể mặc nhiên được xem là lỗi của nhà thầu.
Để giám sát thiết thực hơn, chủ đầu tư có thể lập bảng theo dõi các nguồn lực quyết định tiến độ, cập nhật khi có thay đổi đáng kể. Thông tin công khai nên giúp người dân biết phạm vi thi công, mốc hoàn thành, điều chỉnh được chấp thuận và đầu mối tiếp nhận phản ánh, trong phạm vi pháp luật cho phép. Phản ánh của cộng đồng cần được kiểm tra và trả lời trên cơ sở thực tế.
Tại khu vực nông thôn, việc tiếp nhận phản ánh có thể giúp phát hiện sớm trở ngại đối với đường dân sinh, lối vào vùng sản xuất hoặc thoát nước. Sau bàn giao, cần xác định đơn vị quản lý, kế hoạch bảo trì và cách xử lý hư hỏng thuộc trách nhiệm bảo hành. Công trình chỉ phát huy giá trị lâu dài khi có điều kiện duy trì hoạt động.
Từ trường hợp Hai Pha và hai gói xây lắp, vấn đề có ý nghĩa chung là bảo đảm các cam kết được kiểm chứng trong quá trình thực hiện. Với hạ tầng nông thôn, kết quả cần hướng tới là lưu thông thuận lợi, hỗ trợ sản xuất và sử dụng ngân sách hiệu quả. Trách nhiệm của nhà thầu, chủ đầu tư và các đơn vị liên quan cần được xác định bằng nghĩa vụ cụ thể, hồ sơ thực hiện và chất lượng công trình.