Khi nông sản quê không còn chỉ là nguyên liệu
Ở nhiều vùng nông thôn, một loại nông sản thường được nhìn từ giá bán tại ruộng. Nhưng khi có thêm chế biến, bao bì, thương hiệu và thị trường, giá trị của sản phẩm có thể được tính bằng một câu chuyện hoàn toàn khác. Đó cũng là khoảng trống mà ngày càng nhiều người trẻ đang tìm cách lấp đầy: không chỉ sản xuất, mà tổ chức lại cả hành trình của nông sản từ vùng nguyên liệu đến người tiêu dùng.
Câu chuyện của anh Vũ Huy Tuấn, người sáng lập Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Nông sản Tuấn Chang (Tuấn Chang), là một ví dụ đáng chú ý. Từ mô hình trồng măng tây xanh, anh Tuấn từng bước mở rộng vùng sản xuất, đồng thời phát triển thêm các sản phẩm chế biến như trà măng tây, bột măng tây và măng tây sấy lạnh. Những thông tin được công bố trước đây cho thấy tại thời điểm được ghi nhận, diện tích sản xuất của mô hình đạt khoảng 5 ha, tạo việc làm thường xuyên cho 14 lao động và doanh thu khoảng 8 tỷ đồng/năm. Đây là số liệu tại thời điểm được ghi nhận, không nên hiểu là quy mô hiện tại của doanh nghiệp.
Điểm đáng chú ý ở Tuấn Chang là từ một sản phẩm nông nghiệp tươi, doanh nghiệp đã từng bước phát triển thêm các sản phẩm chế biến và xây dựng thương hiệu riêng. Bốn sản phẩm gồm măng tây xanh, trà măng tây, bột măng tây và măng tây sấy lạnh từng được lựa chọn tham gia Chương trình OCOP của tỉnh Bắc Ninh. Cách tiếp cận này cho thấy khi nông sản được đầu tư chế biến, đa dạng hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu, giá trị của nguyên liệu có thể được kéo dài qua nhiều công đoạn thay vì chỉ phụ thuộc vào việc bán sản phẩm tươi.
Đó cũng là sự thay đổi quan trọng của kinh tế nông thôn. Người trẻ không nhất thiết phải bắt đầu bằng một nhà máy lớn. Họ có thể bắt đầu từ một vùng nguyên liệu, một sản phẩm đặc trưng hoặc một công đoạn còn bỏ ngỏ trong chuỗi giá trị. Khi nhìn nông sản như một nguyên liệu để phát triển sản phẩm thay vì chỉ là hàng hóa bán ngay sau thu hoạch, cơ hội tạo thêm giá trị và việc làm cũng mở rộng theo.
Một quả hồng, nhiều hơn một mùa thu hoạch
Tại Lạng Sơn, câu chuyện của Hợp tác xã Nông sản Toàn Thương cho thấy một hướng đi khác: đưa công nghệ và kỹ thuật chế biến vào một loại quả vốn đã quen thuộc với người dân địa phương. HTX phát triển các sản phẩm từ hồng vành khuyên, nổi bật là hồng treo gió và hồng sấy dẻo, qua đó kéo dài thời gian bảo quản và nâng giá trị của quả hồng sau thu hoạch.
Mô hình do chị Vương Thị Thương thúc đẩy đã từng bước đầu tư cơ sở sản xuất với khu sơ chế, nhà kính treo hồng, kho lạnh cùng các thiết bị phục vụ gọt vỏ, hút chân không, treo, hạ giàn và đóng gói. Theo thông tin được công bố, năm 2021, cơ sở đầu tư hơn 1 tỷ đồng cho hệ thống sản xuất trên diện tích hơn 1.000 m²; HTX sau đó mở rộng liên kết với người trồng hồng, hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm.
Hiệu quả của hướng đi này thể hiện rõ qua sự gia tăng sản lượng. Theo thông tin được công bố, năm 2022 HTX cung cấp khoảng 2 tấn hồng treo gió ra thị trường, đến năm 2023 tăng lên khoảng 10 tấn. Sản phẩm từng được bán với giá khoảng 300.000–400.000 đồng/kg, trong khi hồng tươi có thời điểm chỉ khoảng 15.000–20.000 đồng/kg. Đây là những số liệu được ghi nhận tại từng thời điểm, vì vậy khi sử dụng trong bài cần đặt đúng mốc thời gian, không nên xem là mức giá hay sản lượng hiện tại.
Giá trị lớn hơn của mô hình không chỉ nằm ở giá bán một kilogram hồng. Khi quả hồng được đưa vào quy trình sơ chế, chế biến, đóng gói và xây dựng thương hiệu, phía sau sản phẩm xuất hiện thêm nhiều công việc: phân loại nguyên liệu, sơ chế, vận hành thiết bị, kiểm soát chất lượng, đóng gói, bán hàng và vận chuyển. Người trồng cũng có thêm một đầu ra khác thay vì chỉ phụ thuộc vào việc bán quả tươi trong thời gian ngắn của mùa vụ.
Đáng chú ý, HTX Nông sản Toàn Thương hiện được giới thiệu trên hệ thống OCOP của tỉnh Lạng Sơn và đang hoạt động với mô hình hợp tác xã. Sản phẩm hồng vành khuyên treo gió cũng được HTX xác định là sản phẩm chế biến từ đặc sản địa phương, cho thấy hướng đi từ nông sản bản địa sang sản phẩm có thương hiệu.
Như vậy, công nghệ không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dây chuyền quá lớn. Với nông sản địa phương, đôi khi một hệ thống sấy, kho lạnh, quy trình đóng gói tốt hay cách bán hàng mới cũng đủ tạo ra khác biệt. Đây chính là khoảng không để người trẻ tham gia: mang kiến thức về công nghệ, marketing, thương mại điện tử và quản trị vào những nguyên liệu mà thế hệ trước đã sản xuất từ nhiều năm.
Để “làm nghề ở quê” trở thành một lựa chọn đáng cân nhắc
Bài toán người trẻ ở nông thôn vì thế không chỉ là câu chuyện giữ chân lao động. Quan trọng hơn là tạo ra những nghề nghiệp có thu nhập, có khả năng học hỏi và có cơ hội phát triển. Nếu một vùng quê chỉ có công việc sản xuất nguyên liệu với giá trị gia tăng thấp, rất khó cạnh tranh với sức hút của các đô thị. Nhưng nếu từ một loại nông sản có thể hình thành cả chuỗi sản xuất, chế biến, thương mại và dịch vụ, lựa chọn nghề nghiệp ở quê sẽ rộng hơn đáng kể.
Số liệu thị trường lao động cho thấy đây là vấn đề đáng quan tâm. Quý IV/2025, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từ 15–24 tuổi là 9,04%. Cùng thời điểm, cả nước có khoảng 1,4 triệu thanh niên trong độ tuổi này không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo, chiếm 10,2% tổng số thanh niên. Đáng chú ý, tỷ lệ của nhóm này tại khu vực nông thôn là 11,7%, cao hơn mức 8% của khu vực thành thị.
Trong bối cảnh đó, khu vực nông thôn có thể trở thành một không gian quan trọng để mở rộng cơ hội việc làm nếu hoạt động sản xuất tiếp tục được nâng cấp theo hướng chế biến sâu, phát triển thương mại và mở rộng các dịch vụ hỗ trợ sản xuất. Khi nông sản được đưa vào các khâu sơ chế, chế biến, đóng gói, bảo quản, logistics và phân phối, nhu cầu lao động cũng có thể được mở rộng từ sản xuất trực tiếp sang nhiều công việc có tính chuyên môn và giá trị gia tăng cao hơn.
Chương trình OCOP là một chỉ dấu rõ về xu hướng này. Đến cuối năm 2025, cả nước có gần 17.400 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, với hơn 9.300 chủ thể. Trong số đó, 60,7% chủ thể ghi nhận doanh thu tăng bình quân 17,6%/năm và 42,3% mở rộng quy mô lao động. Hơn 4.000 sản phẩm đã có mã QR và gần 3.000 sản phẩm được phân phối trên các sàn thương mại điện tử.
Những con số này cho thấy một điều quan trọng: khi nông sản được nâng cấp thành sản phẩm hàng hóa, “nghề nông” cũng có thể mở rộng thành nhiều nghề khác. Một sản phẩm cần người trồng nguyên liệu, nhưng cũng cần người vận hành máy, làm kiểm soát chất lượng, thiết kế bao bì, quản lý thương hiệu, bán hàng trực tuyến, tổ chức logistics và tìm kiếm thị trường. Càng nhiều công đoạn được thực hiện ngay tại địa phương, càng nhiều giá trị và việc làm có cơ hội ở lại nông thôn.
Vì thế, câu chuyện người trẻ làm kinh tế ở quê không nhất thiết phải bắt đầu bằng câu hỏi “có nên về quê hay không”. Câu hỏi quan trọng hơn là quê hương đang có sản phẩm gì và có thể tạo thêm nghề gì từ sản phẩm đó. Một cây măng tây có thể trở thành nhiều dòng sản phẩm; một quả hồng có thể bước ra khỏi mùa vụ để trở thành sản phẩm chế biến. Khi người trẻ biết kết hợp nguồn nguyên liệu bản địa với công nghệ, thị trường và cách quản trị mới, những thứ tưởng như rất quen thuộc ở nông thôn hoàn toàn có thể trở thành nền tảng cho những nghề nghiệp mới — và quan trọng hơn, những nghề nghiệp có tương lai.