Nhiều sản phẩm nông thôn, nhưng giá trị gia tăng chưa tương xứng
Nông thôn Việt Nam đang sở hữu một nguồn lực kinh tế đáng kể từ nông sản, thủy sản, làng nghề và các sản phẩm đặc trưng địa phương. Tính đến tháng 12/2025, cả nước có 18.234 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, thuộc 9.820 chủ thể. Quy mô này cho thấy sản phẩm đặc trưng ở khu vực nông thôn ngày càng được chuẩn hóa, đa dạng hóa và tổ chức theo hướng sản xuất hàng hóa, gắn với xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.
Tuy nhiên, nhiều sản phẩm không đồng nghĩa với việc giá trị kinh tế tạo ra và giữ lại tại địa phương cũng tương ứng. Nếu nguyên liệu chủ yếu được bán ở dạng thô hoặc sơ chế, phần giá trị gia tăng nằm ở các công đoạn chế biến, đóng gói, thương hiệu và phân phối phía sau. Ngược lại, khi doanh nghiệp làm chủ được nhiều công đoạn hơn, cùng một nguồn nguyên liệu có thể tạo ra giá trị cao hơn và kéo theo thêm việc làm.
Số liệu về thu nhập cũng cho thấy dư địa này còn rất lớn. Năm 2025, thu nhập bình quân của lao động khu vực nông thôn đạt khoảng 7,3 triệu đồng/người/tháng, trong khi khu vực thành thị đạt khoảng 10,1 triệu đồng/người/tháng. Khoảng cách ấy không chỉ đặt ra bài toán tạo việc làm mà còn cho thấy nhu cầu nâng năng suất và giá trị của hoạt động sản xuất tại nông thôn.
Trong chương trình bình chọn sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu năm 2025, nhóm sản phẩm nông, lâm, thủy sản và thực phẩm chế biến chiếm 242/365 hồ sơ, tương đương khoảng 66%. Xu hướng này cho thấy các cơ sở đang ngày càng chú trọng chế biến và nâng giá trị sản phẩm thay vì chỉ dừng ở nguyên liệu ban đầu.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng đối với một vùng quê không chỉ là “có bao nhiêu sản phẩm?”, mà là sản phẩm ấy tạo ra bao nhiêu giá trị, tạo được bao nhiêu việc làm và bao nhiêu phần giá trị được giữ lại ngay tại địa phương.
Khi doanh nghiệp lớn lên, sản phẩm nông thôn cũng tạo thêm giá trị
Một ví dụ rõ nét là Công ty Cổ phần Biển Quỳnh (Biển Quỳnh), doanh nghiệp chế biến thủy sản tại Nghệ An. Theo thông tin được công bố, sau quá trình phát triển các sản phẩm OCOP, quy mô sản xuất và tiêu thụ của doanh nghiệp có sự mở rộng đáng kể. Diện tích nhà xưởng tăng từ khoảng 400 m² lên 1.000 m²; sản lượng sản xuất từ 33 tấn/năm lên 210 tấn/năm, trong khi sản lượng tiêu thụ tăng từ 28 tấn lên 252 tấn/năm.
Cùng với mở rộng quy mô, doanh nghiệp đầu tư trên 2 tỷ đồng cho hệ thống máy móc, thiết bị phục vụ chế biến như máy tách xương cá, máy xay, tủ hấp, tủ sấy và máy hút chân không. Hoạt động sản xuất hiện duy trì việc làm ổn định cho 38 lao động. Doanh nghiệp sử dụng nguồn hải sản tại địa phương, liên kết thu mua nguyên liệu với khoảng 100 hộ nông, ngư dân. Sản phẩm đã được đưa vào một số hệ thống phân phối như Go!, WinMart, Co.op, Lotte và AEON; đồng thời phát triển thị trường xuất khẩu, trong đó có Mỹ và Hàn Quốc.
Điều đáng chú ý ở câu chuyện Biển Quỳnh không chỉ nằm ở việc sản lượng tăng lên. Khi nguồn hải sản địa phương được đưa vào chế biến, chuẩn hóa, đóng gói và phân phối dưới thương hiệu riêng, giá trị của sản vật được kéo dài qua nhiều công đoạn. Quá trình đó đồng thời tạo thêm nhu cầu về nguyên liệu, lao động, bao bì, vận chuyển và các dịch vụ liên quan, qua đó mở rộng giá trị kinh tế từ một nguồn nguyên liệu địa phương.
Một trường hợp khác là Công ty TNHH MTV Bảo Sơn Food tại Ninh Bình với sản phẩm Mật ong sú vẹt. Theo thông tin được công bố, sản phẩm được Cục Công Thương địa phương (Bộ Công Thương) công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu khu vực phía Bắc năm 2024. Trung bình mỗi năm, doanh nghiệp tiêu thụ khoảng 7.000–8.000 sản phẩm Mật ong sú vẹt, với giá từ 75.000–300.000 đồng/sản phẩm, doanh thu đạt khoảng 1,8 tỷ đồng/năm.
Những câu chuyện như vậy cho thấy một hướng đi đáng chú ý của kinh tế nông thôn: không nhất thiết phải có một nhà máy thật lớn mới tạo ra giá trị lớn. Quan trọng là doanh nghiệp có thể biến nguyên liệu, nghề truyền thống hoặc sản vật địa phương thành sản phẩm hoàn chỉnh, có thương hiệu, tiêu chuẩn và thị trường phù hợp.
Khi doanh nghiệp phát triển, lợi ích cũng có thể lan rộng hơn phạm vi một cơ sở sản xuất. Vùng nguyên liệu có thêm đầu ra, người lao động có thêm việc làm, các dịch vụ phụ trợ có thêm thị trường và địa phương có thêm những sản phẩm mang thương hiệu riêng.
Muốn quê giàu hơn, phải để sản phẩm nông thôn tạo ra nhiều giá trị hơn
Nếu chỉ nhìn vào số lượng, một địa phương có thể nhanh chóng có hàng chục, hàng trăm sản phẩm đặc trưng. Nhưng mục tiêu lớn hơn của phát triển sản phẩm nông thôn phải là biến những sản phẩm ấy thành các chuỗi giá trị có khả năng tạo thu nhập ổn định.
Điều này đòi hỏi doanh nghiệp và các chủ thể sản xuất đi thêm nhiều bước: đầu tư công nghệ, chuẩn hóa quy trình, nâng chất lượng, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, mở rộng kênh phân phối và liên kết chặt hơn với vùng nguyên liệu. Khi đó, giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn được phân bổ qua nhiều công đoạn trong chuỗi.
Thương mại điện tử đang mở thêm một hướng đi cho sản phẩm nông thôn. Tại Công ty TNHH Ba Thức Food (Ba Thức Food), việc khai thác các kênh bán hàng trực tuyến, đặc biệt là TikTok Shop, đã mang lại kết quả rõ nét. Theo thông tin được công bố, trong một tháng Tết Nguyên đán Giáp Thìn 2024, doanh nghiệp đạt doanh thu gần 5 tỷ đồng, tăng khoảng 3 lần so với những tháng thông thường nhờ bán sản phẩm OCOP khô bò trên sàn thương mại điện tử TikTok. Trước đó, sau khoảng 6 tháng đẩy mạnh bán hàng trực tuyến, Ba Thức Food đã bán hàng chục nghìn đơn hàng, với tổng khối lượng hơn 20 tấn bò khô trên các sàn thương mại điện tử.
Câu chuyện này cho thấy khi sản phẩm nông thôn được chuẩn hóa, đầu tư hình ảnh và biết cách kể câu chuyện trên nền tảng số, doanh nghiệp có thể mở rộng thị trường vượt xa phạm vi địa lý truyền thống. Từ một đặc sản chủ yếu được biết đến tại địa phương, sản phẩm có thể tiếp cận khách hàng ở nhiều tỉnh, thành trên cả nước và từng bước mở rộng ra thị trường quốc tế.
Ở góc độ chính sách, định hướng này cũng đang được hỗ trợ ngày càng rõ hơn. Các chương trình khuyến công tập trung vào ứng dụng máy móc, chuyển giao công nghệ, phát triển sản phẩm, xúc tiến thương mại và nâng cao năng lực cho cơ sở công nghiệp nông thôn. Giai đoạn 2021-2025, Chương trình Khuyến công quốc gia được phê duyệt tổng kinh phí 1.436 tỷ đồng, đồng thời thu hút gần 1.525 tỷ đồng vốn đối ứng từ doanh nghiệp và cơ sở công nghiệp nông thôn.
Nhìn theo hướng đó, câu chuyện “làm ra nhiều sản phẩm nhưng chưa giàu” không phải vì nông thôn thiếu tiềm năng. Ngược lại, sản phẩm chính là nền tảng để hình thành những chuỗi giá trị mới. Điều cần thay đổi là cách biến nguyên liệu thành sản phẩm có giá trị cao hơn và đưa sản phẩm đến những thị trường sẵn sàng trả giá cho chất lượng, thương hiệu và sự khác biệt.
Một vùng quê sẽ có cơ hội giàu lên bền vững khi người dân không chỉ làm ra nhiều hơn, mà còn chế biến sâu hơn, bán được tốt hơn và giữ lại được nhiều giá trị hơn tại quê nhà. Khi doanh nghiệp phát triển cùng vùng nguyên liệu, mỗi sản phẩm không chỉ tạo ra doanh thu mà còn có thể tạo thêm việc làm, mở rộng dịch vụ và hình thành một hệ sinh thái kinh tế ngay trên chính mảnh đất đã tạo ra sản phẩm ấy.