Nghề truyền thống không chỉ cần người biết làm
Một nghề truyền thống có thể bắt đầu từ những công việc rất giản dị: nặn đất, làm nước mắm, đan lát, dệt vải hay chế tác gỗ. Qua nhiều thế hệ, kỹ thuật sản xuất dần trở thành vốn quý của cộng đồng. Nhưng để một nghề tiếp tục tồn tại, chỉ có người biết làm là chưa đủ. Nghề còn cần người biết tổ chức sản xuất, phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm thị trường.
Theo thông tin được cơ quan quản lý công bố, đến hết năm 2025, cả nước có 263 nghề truyền thống và 1.975 làng nghề, làng nghề truyền thống được công nhận. Khu vực ngành nghề nông thôn tạo việc làm cho hơn 2,1 triệu lao động. Riêng năm 2024, doanh thu của ngành nghề nông thôn đạt 376.697 tỷ đồng. Những con số này cho thấy nghề truyền thống không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn đang tạo ra một nguồn sinh kế đáng kể tại khu vực nông thôn.
Đằng sau mỗi con số là hàng triệu giờ lao động và những kỹ năng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tuy nhiên, không ít nghề vẫn đứng trước bài toán thiếu người kế cận khi lực lượng lao động trẻ có xu hướng tìm kiếm những công việc mới, có thu nhập và cơ hội phát triển rõ ràng hơn.
Bởi vậy, câu chuyện “giữ nghề” ngày nay không nên chỉ được hiểu là giữ lại một kỹ thuật sản xuất. Quan trọng hơn là phải tạo ra điều kiện để nghề truyền thống trở thành một lựa chọn nghề nghiệp có tương lai.
Người trẻ có thể không muốn làm nghề theo đúng cách của cha ông, nhưng điều đó không đồng nghĩa họ không thể tiếp nối nghề. Một người trẻ có thể bắt đầu từ việc học kỹ thuật truyền thống, sau đó tham gia vào thiết kế sản phẩm, quản trị, thương mại điện tử, xây dựng thương hiệu hoặc phát triển thị trường. Khi đó, nghề truyền thống không chỉ giữ được người làm nghề mà còn hình thành thêm nhiều vị trí việc làm mới.
Khi người trẻ đưa cách nghĩ mới vào nghề cũ
Làng gốm Thanh Hà là một ví dụ cho thấy nghề truyền thống có thể được tiếp sức bởi tư duy mới của thế hệ trẻ. Trong số những người tiếp tục gắn bó với nghề có anh Nguyễn Viết Lâm, chủ Cơ sở gốm Sơn Thúy. Từ kỹ thuật làm gốm được truyền lại trong gia đình và những kinh nghiệm học hỏi từ các nghệ nhân đi trước, anh Lâm từng bước tìm hướng đổi mới sản phẩm, trong đó có việc nghiên cứu, phục dựng dòng gốm tráng men vốn từng thất truyền trong thời gian dài.
Không chỉ giữ kỹ thuật cốt lõi của nghề, cơ sở còn chú trọng tạo ra những sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu của thị trường và khách du lịch. Hoạt động sản xuất được kết hợp với trải nghiệm, để du khách có thể trực tiếp chuốt gốm, tìm hiểu cách tạo hình và tham quan quá trình nung sản phẩm. Cách làm này giúp nghề gốm không chỉ tạo ra hàng hóa mà còn trở thành một phần của trải nghiệm văn hóa tại làng nghề.
Đầu năm 2026, khi thị trường chuẩn bị cho Tết Bính Ngọ, những sản phẩm mang hình tượng ngựa trở thành một trong những mặt hàng được các cơ sở tại Thanh Hà tập trung sản xuất. Riêng Cơ sở gốm Sơn Thúy của anh Nguyễn Viết Lâm từng nhận đơn hàng 100 linh vật ngựa từ một đối tác tại Hà Nội. Theo thống kê được công bố vào thời điểm này, làng gốm Thanh Hà còn khoảng 40 hộ làm nghề, với gần 70 lao động trực tiếp tham gia sản xuất và phục vụ du lịch.
Điều đáng chú ý là đất vẫn được nhào, tạo hình, trang trí và nung theo những kỹ thuật cốt lõi của nghề, nhưng sản phẩm có thể thay đổi để phù hợp với nhu cầu mới. Từ những vật dụng truyền thống, người thợ có thể phát triển thêm đồ trang trí, quà tặng, sản phẩm lưu niệm, linh vật hoặc những mẫu thiết kế theo đơn đặt hàng. Chính quá trình làm mới sản phẩm trên nền tảng kỹ thuật truyền thống đang tạo thêm không gian để người trẻ tham gia và tìm thấy cơ hội trong nghề của cha ông.
Đây cũng là cách người trẻ có thể tiếp cận nghề truyền thống: không phủ nhận cái cũ, nhưng không bị giới hạn bởi cái cũ.
Một câu chuyện khác từ làng nghề nước mắm Cửa Khe cho thấy vai trò ngày càng rõ của thế hệ kế cận trong việc đưa nghề truyền thống bước vào thị trường hiện đại. Hơn 100 năm hình thành và phát triển, làng nghề không chỉ duy trì kỹ thuật làm mắm truyền thống mà còn từng bước chú trọng xây dựng thương hiệu, hoàn thiện bao bì, nâng chất lượng sản phẩm và mở rộng kênh tiêu thụ. Nhãn hiệu tập thể “Nước mắm Cửa Khe” đã được xây dựng, trong khi nhiều cơ sở chủ động phát triển thương hiệu riêng gắn với tên của từng hộ sản xuất.
Đáng chú ý, ngày càng có những người trẻ trở về tiếp nối nghề của gia đình và mang theo tư duy mới về kinh doanh, thị trường và quảng bá sản phẩm. Anh Hà Văn Thuận, con trai của chủ cơ sở Nước mắm Cửa Khe Tám Tươi, là một ví dụ. Với nền tảng được đào tạo về kinh tế, anh đã đẩy mạnh quảng bá thương hiệu, giới thiệu sản phẩm tới nhiều thị trường trong nước và quốc tế. Theo thông tin được công bố, cơ sở Tám Tươi đã xuất lô hàng đầu tiên với 2.000 lít nước mắm sang Nhật Bản.
Câu chuyện ở Cửa Khe cho thấy, để một nghề truyền thống tồn tại lâu dài, việc giữ nguyên cách làm cũ là chưa đủ. Kinh nghiệm chế biến vẫn là nền tảng, nhưng thương hiệu, bao bì, khả năng tiếp cận khách hàng và tư duy thị trường ngày càng trở thành những yếu tố quan trọng. Khi thế hệ trẻ tham gia và đảm nhận thêm những khâu này, sản phẩm từ làng nghề có thêm cơ hội bước ra khỏi phạm vi địa phương, tiếp cận những thị trường rộng lớn hơn mà vẫn giữ được giá trị cốt lõi của nghề truyền thống.
Ở những mô hình như vậy, người trẻ không nhất thiết phải thay thế thế hệ trước ở mọi công đoạn. Người đi trước giữ kinh nghiệm về nguyên liệu, kỹ thuật và bí quyết nghề; người trẻ có thể bổ sung khả năng thiết kế, quản trị, bán hàng trực tuyến, truyền thông và phát triển thị trường.
Khi hai thế hệ cùng tham gia, nghề truyền thống có thêm khả năng hình thành một chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Người thợ không chỉ làm ra sản phẩm mà còn có thể hiểu sản phẩm đang được bán cho ai, vì sao khách hàng lựa chọn và cần thay đổi điều gì để sản phẩm có sức cạnh tranh.
Muốn người trẻ giữ nghề, nghề phải tạo ra tương lai
Một trong những lý do khiến người trẻ khó mặn mà với nghề truyền thống là hình ảnh về một công việc thủ công nặng nhọc, thu nhập chưa ổn định và ít cơ hội phát triển. Nếu nghề chỉ được nhìn như một công việc tạo ra sản phẩm bằng đôi tay, sức hút đối với thế hệ trẻ sẽ khó cao.
Nhưng nếu nhìn toàn bộ chuỗi giá trị, bức tranh sẽ khác. Một cơ sở gốm không chỉ cần người tạo hình mà còn cần người thiết kế sản phẩm, nghiên cứu thị trường, quản lý chất lượng, chụp ảnh, bán hàng và xử lý đơn hàng. Một cơ sở nước mắm không chỉ cần người có kinh nghiệm chế biến mà còn cần nhân lực cho bao bì, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu, phân phối và phát triển thị trường.
Như vậy, một nghề truyền thống có thể tạo ra nhiều công việc hơn chính công đoạn sản xuất ban đầu.
Sự phát triển của chương trình OCOP cũng đang mở thêm không gian cho quá trình này. Theo số liệu được công bố, đến cuối năm 2025, cả nước có 18.234 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên. Trong số các chủ thể tham gia, 60,7% ghi nhận doanh thu tăng bình quân 17,6%/năm; 42,3% mở rộng quy mô lao động. Hơn 4.000 sản phẩm đã có mã QR và gần 3.000 sản phẩm được phân phối trên các sàn thương mại điện tử.
Những con số trên cho thấy sản phẩm nông thôn đang ngày càng bước vào một thị trường rộng hơn. Khi sản phẩm có thương hiệu, có truy xuất nguồn gốc, có bao bì và được bán trên môi trường số, nghề truyền thống cũng cần những kỹ năng mới.
Đây chính là khoảng trống mà người trẻ có thể lấp đầy.
Một người trẻ am hiểu công nghệ có thể giúp một cơ sở làng nghề xây dựng kênh bán hàng trực tuyến. Một người có khả năng thiết kế có thể biến mẫu sản phẩm cũ thành món quà hiện đại. Một người hiểu marketing có thể kể câu chuyện của làng nghề đến khách hàng ở những thị trường mà người thợ trước đây chưa từng tiếp cận.
Vì thế, giữ nghề không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như cũ. Điều cần giữ là kỹ thuật, chất lượng, bản sắc và những giá trị văn hóa tạo nên sự khác biệt của nghề. Còn mẫu mã, công nghệ, cách tổ chức sản xuất, phương thức bán hàng và thị trường hoàn toàn có thể đổi mới.
Một nghề chỉ thực sự có tương lai khi thế hệ sau nhìn thấy tương lai của mình trong đó. Khi người trẻ có thể học nghề, kiếm sống bằng nghề, sáng tạo từ nghề và xây dựng sự nghiệp từ nghề, họ sẽ không chỉ là người kế nghiệp.
Họ có thể trở thành những người mở thêm thị trường, tạo thêm sản phẩm, tạo thêm việc làm và đưa những giá trị tưởng như đã cũ bước vào một vòng đời mới. Khi ấy, giữ nghề không còn đơn thuần là giữ lại quá khứ, mà là trao cho truyền thống một cơ hội để tiếp tục phát triển trong tương lai.