Không phải cứ ngon là vào được siêu thị
Thị trường bán lẻ hiện đại đang mở thêm không gian cho hàng Việt, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các nhà sản xuất.
Theo Báo cáo thị trường nội địa Việt Nam năm 2025 của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), kênh phân phối truyền thống vẫn chiếm tỷ trọng lớn trên thị trường bán lẻ, khoảng 70%, trong khi hệ thống bán lẻ hiện đại chiếm khoảng 30%. Riêng thương mại điện tử tiếp tục mở rộng và chiếm khoảng 12% theo cách phân loại của báo cáo. Tại Hà Nội và TP.HCM, tỷ trọng bán lẻ hiện đại ở mức cao hơn so với mặt bằng chung, khoảng 28–30%.
Điều đó có nghĩa là một sản phẩm nông thôn hiện không chỉ cạnh tranh ở chợ địa phương hay cửa hàng nhỏ. Khi muốn bước vào siêu thị, cửa hàng tiện lợi hoặc các kênh bán lẻ hiện đại, doanh nghiệp phải chuẩn hóa nhiều hơn về sản phẩm và cách vận hành.
Một sản phẩm có thể phải đi qua vùng nguyên liệu, cơ sở sơ chế, nhà máy chế biến, khâu kiểm soát chất lượng, đóng gói, kho hàng, vận chuyển và cuối cùng mới tới điểm bán. Không phải sản phẩm nào cũng có đầy đủ các công đoạn này, nhưng càng đi vào hệ thống phân phối hiện đại, yêu cầu phối hợp giữa các mắt xích càng cao.
Đó là lý do một sản phẩm có thể được người tiêu dùng địa phương yêu thích nhưng vẫn chưa đủ điều kiện để mở rộng quy mô.
Từ trái cây tươi đến gói hàng nằm trên kệ
Một trường hợp có thể nhìn khá rõ chuỗi giá trị này là Công ty Cổ phần Vinamit (Vinamit). Doanh nghiệp phát triển các sản phẩm chế biến từ nông sản như mít sấy, mít sấy lạnh và nhiều dòng trái cây sấy. Theo thông tin doanh nghiệp công bố, sản phẩm Vinamit được phân phối qua hệ thống cửa hàng, siêu thị, cửa hàng tiện lợi tại Việt Nam và xuất khẩu sang nhiều thị trường quốc tế.
Điều đáng chú ý là phía sau một sản phẩm tưởng như đơn giản như mít sấy không chỉ có công đoạn sấy. Theo thông tin trên website doanh nghiệp, sản phẩm mít sấy lạnh sử dụng 100% mít tươi, có nhiều quy cách đóng gói và được giới thiệu cùng các chứng nhận, tiêu chuẩn như HACCP, HALAL, KOSHER và ISO 9001:2015. Với sản phẩm mít sấy, doanh nghiệp công bố thành phần gồm 98% mít tươi và dầu thực vật, hạn sử dụng 12 tháng, cùng các chứng nhận, tiêu chuẩn HACCP, HALAL, KOSHER và ISO 9001:2015.
Những thông tin này cho thấy khoảng cách từ một quả mít tươi đến một sản phẩm có thể bán trên kệ hàng không hề ngắn. Nguyên liệu phải được lựa chọn, đưa vào chế biến, kiểm soát quy trình, tạo thành sản phẩm có thời hạn bảo quản, đóng gói và tổ chức phân phối.
Vinamit hiện cũng công bố hệ thống Vinamit Organic Showroom, với hơn 150 mặt hàng organic của Vinamit và các thương hiệu hữu cơ khác; một trong các điểm bán được doanh nghiệp giới thiệu nằm tại siêu thị Co.op Hà Đông.
Đây là ví dụ cho thấy một doanh nghiệp nông sản muốn đi xa phải giải quyết đồng thời cả sản xuất và thị trường.
Mỗi mắt xích thêm một yêu cầu
Khi sản phẩm chỉ bán ở quy mô nhỏ, doanh nghiệp có thể linh hoạt thay đổi cách đóng gói, sản lượng hoặc lịch giao hàng. Nhưng khi bước vào hệ thống phân phối hiện đại, những yếu tố này bắt đầu trở thành yêu cầu vận hành.
Sản phẩm phải có quy cách đóng gói phù hợp, thông tin hàng hóa đầy đủ, chất lượng ổn định giữa các lô và khả năng cung ứng tương đối đều đặn. Với những sản phẩm cần kiểm soát điều kiện bảo quản, kho và vận chuyển cũng trở thành một phần quan trọng của chất lượng.
Đặc biệt, doanh nghiệp không thể chỉ tính đến chi phí sản xuất một sản phẩm. Họ phải tính cả chi phí bao bì, kho, vận chuyển, phân phối và các khoản liên quan đến việc đưa hàng vào kênh bán lẻ.
Đây chính là nơi nhiều cơ sở công nghiệp nông thôn bắt đầu gặp bài toán khó: sản xuất được một sản phẩm tốt khác hoàn toàn với việc duy trì một sản phẩm tốt ở quy mô lớn.
Nếu nguồn nguyên liệu biến động, chất lượng thành phẩm có thể thay đổi. Nếu công suất không đủ, doanh nghiệp khó đáp ứng đơn hàng. Nếu bao bì chưa phù hợp, sản phẩm khó bảo quản hoặc vận chuyển xa. Nếu logistics chưa tốt, lợi thế của sản phẩm có thể bị bào mòn trước khi đến tay người tiêu dùng.
Khi sản phẩm nông thôn phải “học” cách đi đường dài
Sự phát triển của hệ thống bán lẻ hiện đại vì thế đang tạo ra một thay đổi quan trọng đối với các cơ sở sản xuất nông thôn.
Trước đây, một sản phẩm tốt có thể dựa nhiều vào danh tiếng địa phương và truyền miệng. Nhưng khi bước vào thị trường rộng hơn, doanh nghiệp phải biến lợi thế đó thành quy trình có thể lặp lại.
Một sản phẩm đặc sản muốn đi xa phải có vùng nguyên liệu ổn định hơn. Một cơ sở chế biến muốn nhận đơn hàng lớn phải nâng công suất. Một thương hiệu muốn vào nhiều điểm bán phải chuẩn hóa bao bì, chất lượng và logistics.
Ngay cả câu chuyện nguyên liệu cũng đang thay đổi. Vinamit cho biết sứ mệnh của doanh nghiệp bao gồm hỗ trợ nông dân và tìm đầu ra cho nông sản sau thu hoạch; doanh nghiệp đồng thời phát triển vùng trồng và công nghệ chế biến sau thu hoạch.
Đó là hướng đi đáng chú ý: không chỉ bán sản phẩm cuối cùng mà từng bước kiểm soát tốt hơn những mắt xích phía trước.
Với các cơ sở công nghiệp nông thôn, đây cũng có thể là bài học quan trọng. Muốn đưa một sản phẩm lên kệ siêu thị không nhất thiết phải tự làm tất cả, nhưng phải biết mắt xích nào mình cần làm chủ và mắt xích nào cần hợp tác với đơn vị chuyên nghiệp.
Bởi cuối cùng, người tiêu dùng chỉ nhìn thấy một gói hàng trên kệ. Nhưng để gói hàng ấy xuất hiện đúng lúc, đúng chất lượng và có thể bán ở nhiều nơi, phía sau nó có thể là cả một chuỗi từ người trồng, cơ sở sơ chế, nhà máy chế biến, đơn vị đóng gói, kho vận đến hệ thống bán lẻ.
Hành trình của một sản phẩm nông thôn vì thế không kết thúc khi hàng được đóng gói. Đó mới là lúc một hành trình khác bắt đầu: hành trình đưa sản phẩm đi xa hơn khỏi nơi nó được tạo ra.