Tài sản lớn nhất của làng nghề không nằm trên sổ sách
Làng nghề truyền thống không chỉ tạo ra sản phẩm, mà còn lưu giữ một lượng lớn tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đó có thể là cách chọn nguyên liệu, xử lý vật liệu, tạo hình, phối màu, hoàn thiện sản phẩm hoặc những bí quyết mà máy móc hiện đại chưa dễ thay thế.
Theo một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Quản lý nhà nước, tính đến năm 2023, Việt Nam có khoảng 5.000 làng nghề, làng có nghề, trong đó hơn 1.300 làng nghề và làng nghề truyền thống được công nhận. Sản phẩm làng nghề kết tinh giá trị văn hóa cùng kỹ thuật của nghệ nhân, thợ thủ công được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Vì vậy, khi một gia đình không còn người nối nghề, thứ đứng trước nguy cơ mất đi không đơn thuần là một cơ sở sản xuất. Đó còn có thể là kỹ thuật, mẫu mã, câu chuyện thương hiệu, mạng lưới khách hàng và kinh nghiệm sản xuất đã được tích lũy trong nhiều năm.
Nhưng “không có con nối nghề” cũng không đồng nghĩa “nghề phải thất truyền”. Cách tiếp cận mới đang mở rộng khái niệm kế nghiệp: người trẻ có thể học nghề từ nghệ nhân, doanh nghiệp có thể tổ chức đào tạo tại xưởng, còn công nghệ có thể giúp lưu giữ, quảng bá và phát triển những giá trị vốn chỉ tồn tại trong trí nhớ của người thợ.
Đây cũng là hướng phù hợp với chính sách bảo tồn và phát triển làng nghề. Quyết định 801/QĐ-TTg ngày 7/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề Việt Nam giai đoạn 2021–2030, đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% người lao động trong làng nghề được đào tạo, đào tạo lại hoặc nâng cao kỹ năng nghề, kỹ năng an toàn lao động và kiến thức công nghệ thông tin cơ bản.
Khi người trẻ không chỉ nối nghề mà còn đổi cách làm
Một ví dụ đáng chú ý là Công ty TNHH Gỗ Nghệ thuật Âu Lạc (Âu Lạc). Doanh nghiệp do nghệ nhân ưu tú Trần Thu sáng lập và phát triển từ nghề điêu khắc gỗ truyền thống. Theo thông tin doanh nghiệp công bố, tiền thân của thương hiệu là một cơ sở chạm khắc mộc hình thành từ năm 1994, trước khi công ty chính thức được thành lập vào năm 2011.
Điểm đáng chú ý nằm ở cách thế hệ sau tiếp nhận nghề. Trần Duy, con trai nghệ nhân Trần Thu, từng trở về học nghề gia đình sau một thời gian ngắn theo học tại Đại học Nghệ thuật Huế. Từ nền tảng kỹ thuật điêu khắc gỗ truyền thống, anh phát triển hướng đi riêng, kết hợp nghệ thuật tạo hình với văn hóa đương đại, truyền thông số và thị trường quốc tế.
Theo thông tin được ghi nhận trong các nội dung phỏng vấn, Trần Duy phát triển các tác phẩm điêu khắc nhân vật hoạt hình, xây dựng nội dung trên YouTube và sử dụng nền tảng số để đưa sản phẩm tiếp cận công chúng rộng hơn. Một số video giới thiệu tác phẩm đạt hàng chục triệu lượt xem; các doanh nghiệp trong lĩnh vực phim ảnh, trò chơi cũng tìm đến đặt tác phẩm gỗ phục vụ hoạt động quảng bá. Bên cạnh đó, không gian văn hóa Âu Lạc còn phát triển các trải nghiệm khắc gỗ dành cho du khách.
Điều đáng nói là câu chuyện của Âu Lạc không dừng ở việc một người trẻ trở về nối nghề gia đình. Quan trọng hơn, kỹ thuật truyền thống được sử dụng như nền tảng để tạo ra một cách tiếp cận mới. Nghề chạm khắc gỗ vẫn giữ vai trò cốt lõi, nhưng sản phẩm được đưa vào những câu chuyện, nhân vật và nền tảng truyền thông mà thế hệ trẻ quen thuộc.
Từ “cha truyền, con nối” sang “nghề truyền, giá trị tiếp nối”
Mô hình của Âu Lạc cũng cho thấy việc truyền nghề không nhất thiết phải diễn ra theo cách người sau lặp lại hoàn toàn phương thức của người trước. Một nghề truyền thống có thể được tiếp nối bằng những hình thức mới: sản phẩm mới, nội dung số mới, trải nghiệm mới và thị trường mới.
Với các làng nghề, đây có thể là một hướng quan trọng để giải bài toán kế thừa. Giữ nghề không nhất thiết là giữ nguyên cách làm; đôi khi, cách tốt nhất để nghề sống tiếp là trao cho thế hệ sau đủ không gian để sáng tạo trên nền tảng kỹ thuật mà thế hệ trước đã gây dựng.
Thương mại điện tử cũng đang mở thêm không gian để thế hệ trẻ tham gia vào làng nghề. Theo Bộ Công Thương, thương mại điện tử Việt Nam tăng trưởng khoảng 25%/năm; năm 2025, quy mô bán lẻ trực tuyến ước đạt 31 tỷ USD, với khoảng 60% dân số tham gia mua sắm trực tuyến. Sự phát triển của các nền tảng số tạo thêm cơ hội để sản phẩm làng nghề tiếp cận khách hàng ngoài phạm vi địa phương, đồng thời mở ra cách thức mới để thế hệ trẻ tham gia vào khâu bán hàng, truyền thông và phát triển thị trường.
Khi đó, một người trẻ không nhất thiết phải dành toàn bộ thời gian đứng bên bàn thao tác. Họ có thể tiếp nhận kỹ thuật từ nghệ nhân nhưng đảm nhiệm thiết kế, marketing, thương mại điện tử, quản trị thương hiệu hoặc phát triển thị trường. Người khác có thể tiếp tục công đoạn thủ công. Một doanh nghiệp có thể biến những kỹ thuật đó thành sản phẩm mới.
Tài sản của làng nghề vì thế có thể được chuyển từ “tài sản của một gia đình” thành “nguồn lực của một chuỗi giá trị”. Bí quyết nghề được truyền cho người thợ; mẫu mã được phát triển bởi người thiết kế; câu chuyện được kể bằng nền tảng số; sản phẩm được đưa tới khách hàng bằng thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm.
Đây có thể là hướng đi thực tế hơn cho nhiều làng nghề trong bối cảnh lớp trẻ có nhiều lựa chọn nghề nghiệp. Thay vì buộc người trẻ phải lựa chọn giữa “bỏ nghề” và “giữ nguyên nghề”, làng nghề có thể mở ra lựa chọn thứ ba: tiếp nhận giá trị truyền thống nhưng tạo ra một nghề nghiệp mới từ chính nền tảng đó.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng không còn đơn giản là “con cái có nối nghiệp cha mẹ hay không?”, mà là “làm thế nào để tri thức, kỹ thuật và giá trị của nghề tiếp tục được chuyển giao cho thế hệ có khả năng phát triển nó?”
Nếu tìm được câu trả lời, việc một người trẻ lựa chọn một cách làm khác không phải dấu hiệu nghề truyền thống đang biến mất. Ngược lại, đó có thể là dấu hiệu nghề đang tìm được một hình thức tồn tại mới.
Một nghề chỉ thực sự được kế nghiệp khi nó tiếp tục tạo ra giá trị. Và đôi khi, người giúp nghề sống tiếp không nhất thiết là người mang cùng một họ với nghệ nhân, mà là người đủ yêu nghề, đủ năng lực và đủ sáng tạo để đưa những giá trị cũ bước vào thị trường mới.