Phía sau sản phẩm là một hệ sinh thái ít được nhìn thấy
Một cơ sở công nghiệp nông thôn muốn chuyển từ sản xuất nhỏ sang quy mô hàng hóa không chỉ cần thị trường. Nhà xưởng cần thiết bị phù hợp, quy trình cần được chuẩn hóa và những công đoạn thủ công phải từng bước được cơ giới hóa.
Theo Bộ Công Thương, giai đoạn 2021–2025, Chương trình Khuyến công quốc gia đã hỗ trợ 883 cơ sở công nghiệp nông thôn tiếp nhận chuyển giao công nghệ, ứng dụng máy móc, thiết bị tiên tiến; đồng thời xây dựng 52 mô hình trình diễn kỹ thuật sản xuất sản phẩm mới. Tổng kinh phí khuyến công được phê duyệt trong giai đoạn này đạt 1.436 tỷ đồng.
Những con số này cho thấy nhu cầu đổi mới công nghệ, ứng dụng máy móc đang hiện diện ở quy mô đáng kể trong khu vực công nghiệp nông thôn.
Ở phía cung, Công ty TNHH Chế tạo Thiết bị Công nghiệp TTQ là một ví dụ. Doanh nghiệp chuyên thiết kế, chế tạo máy móc và dây chuyền phục vụ chế biến hạt điều, cà phê, với các nhóm thiết bị như máy rang, sấy, xay, hấp, phân loại, tách vỏ và đóng gói. Doanh nghiệp cũng giới thiệu các dây chuyền chế biến hạt điều có công suất từ 2–100 tấn/ngày.
Đây là một phân khúc đặc thù: doanh nghiệp không trực tiếp bán sản phẩm nông nghiệp tới người tiêu dùng, mà cung cấp máy móc và dây chuyền để các cơ sở chế biến tạo ra sản phẩm từ nông sản.
Một hướng khác là thiết bị đóng gói. Công ty TNHH Công Nghệ Máy Việt Anh (VIETTECH) cung cấp các dòng máy và dây chuyền đóng gói phục vụ ngành thực phẩm, trong đó có thiết bị đóng gói sản phẩm dạng bột, dạng hạt, dạng lỏng và nhiều loại thực phẩm khác. Theo doanh nghiệp công bố, VIETTECH đã cung cấp gần 4.000 máy cho hơn 1.500 khách hàng trên cả nước.
Những doanh nghiệp như vậy thường không xuất hiện trên bao bì sản phẩm. Nhưng khi một cơ sở chế biến muốn tăng công suất, giảm lao động thủ công hoặc nâng độ đồng nhất giữa các lô hàng, thiết bị lại trở thành một phần quan trọng của bài toán.
Chiếc máy không mang tên sản phẩm, nhưng tạo ra năng lực
Hiệu quả của thiết bị có thể nhìn rõ hơn từ phía những cơ sở trực tiếp sử dụng.
Tại Đắk Lắk, Hợp tác xã Nông nghiệp Dịch vụ Công Bằng Ea Tu là một ví dụ về hiệu quả của đầu tư máy móc. Năm 2019, HTX được hỗ trợ 140 triệu đồng từ nguồn khuyến công địa phương để đầu tư máy móc, thiết bị tiên tiến trong chế biến cà phê, trong đó có máy tách màu, phân loại hạt cà phê. Theo Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương, sau khi đưa thiết bị mới vào hoạt động, HTX giảm số lượng nhân công, mở rộng sản xuất kinh doanh, đa dạng hóa sản phẩm và phát triển thị trường tiêu thụ.
Ở trường hợp này, chiếc máy không phải là sản phẩm mà HTX bán ra. Người tiêu dùng có thể chỉ nhìn thấy gói cà phê hoàn chỉnh, chứ không nhìn thấy thiết bị đứng phía sau.
Nhưng đối với nhà sản xuất, thiết bị lại trực tiếp tham gia vào quá trình tạo ra sản
Một ví dụ khác là Công ty TNHH MTV Cà phê 721. Doanh nghiệp từng thực hiện đề án “Hỗ trợ máy móc thiết bị trong sản xuất, chế biến gạo, công suất 3.000 tấn sản phẩm/năm”, với tổng kinh phí 754 triệu đồng, trong đó kinh phí khuyến công địa phương hỗ trợ 150 triệu đồng.
Sau đầu tư, một số công đoạn trong dây chuyền được chuyển từ thủ công sang tự động. Hệ thống vít tải, băng tải được sử dụng để tự động hóa việc nạp và đưa lúa sau sấy; hệ thống cân tự động đầu vào giúp người quản lý theo dõi tỷ lệ thu hồi gạo và có thêm cơ sở để đưa ra quyết định sản xuất, kinh doanh. Đề án cũng giúp giảm 5 công bốc xếp mỗi ca và giảm bụi trong nhà máy.
Sản phẩm “Gạo Bảy Hai Mốt” của doanh nghiệp được bình chọn là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh năm 2017, cấp khu vực năm 2018 và cấp quốc gia năm 2019.
Nhìn từ trường hợp này, giá trị của thiết bị không nằm ở việc người tiêu dùng có biết tên nhà chế tạo hay không.
Giá trị nằm ở năng lực sản xuất mà thiết bị tạo ra cho một doanh nghiệp khác.
Từ một chiếc máy đến cả năng lực của nhà xưởng
Một sản phẩm hoàn chỉnh có thể bắt đầu từ nhiều doanh nghiệp hơn người tiêu dùng tưởng.
Một cơ sở chế biến cà phê có thể cần máy rang, máy xay và thiết bị đóng gói. Một cơ sở sản xuất nông sản sấy cần thiết bị cho các công đoạn sơ chế, sấy và đóng gói. Khi sản lượng tăng, những thiết bị riêng lẻ có thể được kết nối thành dây chuyền; khi yêu cầu chất lượng cao hơn, doanh nghiệp có thể tiếp tục đầu tư vào cân định lượng, kiểm soát quy trình hoặc tự động hóa.
Ở mỗi công đoạn đó có thể có một doanh nghiệp khác tham gia. Vì vậy, nhìn công nghiệp nông thôn chỉ từ sản phẩm cuối cùng sẽ bỏ qua một phần quan trọng của hệ sinh thái sản xuất.
Đó là những doanh nghiệp không trực tiếp làm ra sản phẩm mà người tiêu dùng cầm trên tay, nhưng cung cấp máy móc, thiết bị và giải pháp giúp doanh nghiệp khác nâng năng lực sản xuất.
Mối quan hệ này càng rõ khi các cơ sở công nghiệp nông thôn chuyển từ sản xuất nhỏ sang cơ giới hóa, tự động hóa và chế biến sâu. Một chiếc máy phù hợp có thể giúp giảm một công đoạn thủ công; một dây chuyền được thiết kế đúng có thể giúp tăng công suất; một hệ thống đóng gói ổn định có thể giúp sản phẩm đáp ứng tốt hơn những đơn hàng lớn.
Với doanh nghiệp làm sản phẩm cuối cùng, đó là khoản đầu tư vào năng lực của chính mình. Với doanh nghiệp chế tạo máy và cung cấp thiết bị, mỗi hệ thống được đưa vào một nhà xưởng lại trở thành một phần năng lực sản xuất của doanh nghiệp khác.
Bởi vậy, phía sau một sản phẩm công nghiệp nông thôn không chỉ có nguyên liệu, người lao động và thương hiệu. Còn có một lớp doanh nghiệp ít được nhìn thấy nhưng đang tham gia vào quá trình hiện đại hóa nhà xưởng.
Họ không làm ra gói cà phê, bao gạo hay hộp nông sản cuối cùng. Nhưng họ có thể góp phần quyết định sản phẩm ấy được sản xuất bằng cách nào, với công suất bao nhiêu và mức độ ổn định ra sao.
Đó là lớp “doanh nghiệp phía sau doanh nghiệp” – một mắt xích đáng chú ý khi công nghiệp nông thôn bước sâu hơn vào cơ giới hóa, tự động hóa và sản xuất theo chuỗi.