Hội thảo “Cơ giới hóa nông nghiệp thông minh, công nghệ chế biến và vật liệu – năng lượng bền vững hướng tới Net Zero” do Khoa Cơ khí và Công nghệ, Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Huế phối hợp với Tạp chí Công nghiệp Nông thôn tổ chức, hướng tới kỷ niệm 60 năm thành lập Trường. Tham luận của GS.TS. Nguyễn Huy Bích, nguyên Trưởng khoa Cơ khí – Công nghệ, Trường Đại học Nông Lâm TP. Hồ Chí Minh, hiện công tác tại Trường Đại học Công nghiệp TP. Hồ Chí Minh, là một trong ba tham luận chính.
Nghịch lý 11,64% và 61,5%
“Phải định vị đúng thì mới biết mình phải làm gì”, GS.TS. Nguyễn Huy Bích mở đầu. Theo số liệu thống kê ông tổng hợp, năm 2025 giá trị khu vực nông nghiệp đạt khoảng 59,83 tỷ USD, chiếm 11,64% GDP. Trong khi đó, 61,5% dân số và 61,47% lực lượng lao động (khoảng 32,5 triệu người) vẫn ở khu vực nông thôn.
Ông gọi đây là sự bất cân xứng rất lớn và cho rằng đó là vấn đề ở tầm quốc gia. Đất đai có hạn, nên muốn tăng giá trị chỉ còn cách đưa thêm máy móc, công nghệ và tri thức vào từng hecta.
Cơ cấu GDP năm 2025 so với tỷ lệ dân số nông thôn. Nguồn: Tham luận của GS.TS. Nguyễn Huy Bích
Mạnh ở cây lúa, hụt ở nhiều khâu
Theo tham luận, mức trang bị động lực bình quân cả nước mới đạt 3,12 mã lực/ha, khoảng 50 hộ mới có một máy kéo. Đồng bằng sông Cửu Long dẫn đầu với 3,76 mã lực/ha: khâu làm đất lúa đạt 100%, thu hoạch bằng máy gặt đập liên hợp trên 95%, sấy 96%. Nhưng khâu bảo quản mới đạt 13 – 15%, và tổn thất sau thu hoạch vẫn ở mức 10,26% sản lượng lúa, tương đương 2,1 triệu tấn, khoảng 550 triệu USD mỗi năm.
Các ngành hàng khác còn nhiều khoảng trống. Với cây ăn trái ở Đồng bằng sông Cửu Long, mới chỉ khâu làm đất được cơ giới hóa khoảng 60%; trồng, chăm sóc, thu hái, sơ chế phần lớn vẫn làm thủ công, vùng này còn thiếu kho lạnh. Nuôi trồng thủy sản đã có máy cho ăn tự động, thiết bị quan trắc môi trường nước nhưng chưa đồng bộ.
Máy gặt đập liên hợp trên cánh đồng lúa Đồng bằng sông Cửu Long. Nguồn: Tham luận của GS.TS. Nguyễn Huy Bích
Điểm nghẽn đáng lo nhất là năng lực chế tạo trong nước. Dẫn số liệu của Bộ Công Thương, ông cho biết máy kéo sản xuất trong nước chỉ đáp ứng 20 – 30% nhu cầu, hơn 70% phải nhập khẩu. Giá cao và chủng loại nghèo nàn khiến máy nông nghiệp Việt Nam khó cạnh tranh ngay trên sân nhà.
Ông gọi chung các tồn tại này là một nghịch lý: cơ giới hóa không theo kịp tăng trưởng chung của ngành, chỉ tập trung ở vài khâu, vài sản phẩm và chưa đồng bộ.
Nông nghiệp thông minh không còn là lựa chọn
Theo tham luận, áp lực dân số, yêu cầu giảm phát thải (hệ thống lương thực chiếm khoảng một phần ba khí nhà kính toàn cầu) và an ninh lương thực khiến tái cấu trúc trở thành yêu cầu bắt buộc. Liên hợp quốc đã nhận định cơ giới hóa là chìa khóa của an ninh lương thực.
Khoảng cách với thế giới còn xa. Mỹ và Canada đạt mức cơ giới hóa 95%, mỗi nông dân Mỹ làm ra lương thực đủ nuôi 144 người. Pháp đạt 99%. Nhật Bản, nơi địa hình manh mún gần giống miền Trung Việt Nam, đạt 7 mã lực/ha, gấp đôi Đồng bằng sông Cửu Long. Điểm chung là các nước này đều có chính sách tín dụng, trợ giá mạnh của Nhà nước.
Ông dẫn mô hình trang trại thông minh tại Bulgaria: nhờ IoT, dữ liệu và tự động hóa, mô hình này giảm 30% năng lượng, 20% phân bón, 30% nhân công và thu hồi vốn chỉ sau 10 tháng. Trong nước, trang trại mía của AgriS (Công ty Cổ phần Thành Thành Công – Biên Hòa) tai Tây Ninh đã cơ giới hóa đồng bộ 1.250 ha mía luân canh cây họ đậu, từ làm đất đến thu hoạch, vận chuyển. Năng suất mía cao hơn 23% so với bình quân trong vùng, mỗi nhân sự quản lý tới 89 ha.
Cơ giới hóa đồng bộ cây mía tại trang trại trình diễn Ninh Điền của AgriS. Nguồn: Tham luận của GS.TS. Nguyễn Huy Bích
Kết nối bốn nhà, đầu tư cho con người
Theo GS.TS. Nguyễn Huy Bích, cơ giới hóa là sự nghiệp chung của nông dân, viện – trường nghiên cứu, nhà chế tạo và doanh nghiệp. “Bốn thành phần này tách rời ra thì sự nghiệp cơ giới hóa không thể thành công”, ông khẳng định. Nghiên cứu phải tạo ra được giao dịch, vì doanh nghiệp chỉ tham gia khi thấy rõ lợi ích. Ông đánh giá cao báo cáo của Khoa Cơ khí và Công nghệ tại hội thảo, vì cho thấy sự kết nối mạnh với doanh nghiệp.
Liên kết bốn chủ thể trong cơ giới hóa nông nghiệp. Nguồn: Tham luận của GS.TS. Nguyễn Huy Bích
Tham luận đề xuất năm nhóm giải pháp: giải quyết các nút thắt về ruộng đất manh mún, thu nhập thấp của nông dân và tín dụng; xây dựng chính sách quốc gia về chế tạo máy nông nghiệp; tăng cường liên kết bốn chủ thể; đầu tư nghiên cứu cơ giới hóa đồng bộ một số cây trồng, vật nuôi chủ lực theo hướng trang trại thông minh; và xây dựng chính sách tổng thể về đào tạo nhân lực.
Nhân lực là điều ông trăn trở nhất. Ngành cơ khí nông nghiệp rất khó tuyển sinh, cần học bổng, miễn học phí và chính sách đào tạo đặc thù. Vì nông nghiệp thông minh tích hợp cơ khí, điện tử, dữ liệu và nông học, “một kỹ sư không thể nào làm được”, nên đào tạo phải đi theo hướng liên ngành, đúng tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW và Nghị quyết 71-NQ/TW.
Đưa tri thức vào cánh đồng
Quan điểm liên ngành này gặp tham luận của GS.TS. Lê Văn Tán về công nghệ thực phẩm, sau thu hoạch và PGS.TS. Nguyễn Vũ Quỳnh về tự động hóa, quản lý năng lượng hướng tới Net Zero. Tại phiên khai mạc, TSKH. Bạch Quốc Khang, đại diện lãnh đạo Hội Cơ khí Nông nghiệp Việt Nam, đề xuất chuyển từ tập hợp nhà khoa học sang tạo lập năng lực chung cho ngành. Nhà báo, TS. Lê Ngọc Ánh, Tổng Biên tập Tạp chí Công nghiệp Nông thôn, cho rằng mỗi công trình khoa học cần làm rõ vấn đề giải quyết, điều kiện áp dụng và ý nghĩa thực tiễn.
Khép lại tham luận, GS.TS. Nguyễn Huy Bích kết luận: nông nghiệp Việt Nam sẽ không thể hội nhập và đạt giá trị gia tăng cao nếu không thúc đẩy cơ giới hóa theo hướng nông nghiệp thông minh.
