Bụi không chỉ nằm trên sàn nhà xưởng
Các công đoạn như xay xát, nghiền, sàng, vận chuyển và đóng gói đều có thể phát sinh bụi. Với những dây chuyền sử dụng nhiều động cơ, quạt, bơm, băng tải và hộp giảm tốc, vấn đề đáng quan tâm không chỉ là lượng bụi có thể nhìn thấy trên sàn hoặc bề mặt máy.
Những hạt bụi có kích thước nhỏ có thể xâm nhập vào các khu vực cần được bôi trơn và bảo vệ. Đặc biệt, khi hạt rắn đi vào chất bôi trơn hoặc vùng tiếp xúc giữa các bề mặt chuyển động, chúng có thể trở thành tác nhân gây mài mòn.
Một nghiên cứu đăng trên Tribology International cho thấy nhiễm hạt rắn trong dầu bôi trơn là một trong những nguyên nhân dẫn đến hỏng sớm vòng bi. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thay đổi về nồng độ và kích thước hạt nhiễm bẩn có thể ảnh hưởng đến mức rung của vòng bi.
Một nghiên cứu khác công bố năm 2025 trên Journal of Loss Prevention in the Process Industries tiếp tục phân tích ảnh hưởng của chất nhiễm bẩn dạng hạt đối với mỡ bôi trơn vòng bi. Kết quả nghiên cứu cho thấy chất nhiễm bẩn có thể làm tăng độ nhớt của mỡ, từ đó ảnh hưởng đến mô-men ma sát và nhiệt độ lý thuyết của vòng bi.
Trong các điều kiện được nghiên cứu, mức thay đổi mô-men ma sát tổng thể tối đa được tính toán là 42,35 Nmm, trong khi nhiệt độ lý thuyết tăng tối đa 2,24 K. Đây là kết quả từ mô hình và điều kiện nghiên cứu, không phải mức tăng có thể áp dụng chung cho mọi nhà máy.
Với cơ sở chế biến nông sản, điều này cho thấy một thiết bị vẫn đang quay chưa có nghĩa là thiết bị đang vận hành ở trạng thái tối ưu. Vòng bi có thể chưa hỏng ngay nhưng các điều kiện ma sát, nhiệt và rung đã có thể thay đổi.
Nếu tình trạng này kéo dài, quá trình mài mòn có thể tiếp diễn và cuối cùng dẫn tới nhu cầu sửa chữa hoặc thay thế.
Bụi, ẩm và chất bôi trơn: Ba yếu tố không nên xem riêng lẻ
Không nên đơn giản hóa thành câu chuyện “bụi làm ăn mòn máy”.
Về cơ chế, các hạt rắn có thể gây mài mòn cơ học khi xâm nhập vào vùng tiếp xúc giữa các bề mặt chuyển động. Trong khi đó, nước và hơi ẩm xâm nhập vào hệ thống bôi trơn có thể làm thay đổi tính chất của dầu, mỡ và các chất phụ gia, đồng thời tạo điều kiện cho các quá trình liên quan đến ăn mòn.
Trong môi trường chế biến nông sản, nguy cơ này càng đáng lưu ý bởi bụi có thể chứa nhiều thành phần khác nhau, từ các hạt nguyên liệu đến mảnh kim loại, oxit kim loại và các tạp chất phát sinh trong quá trình sản xuất.
Do đó, kiểm soát bụi không đồng nghĩa với việc có thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ hư hỏng thiết bị. Tuy nhiên, giảm lượng bụi phát tán và tích tụ trong nhà xưởng có thể giúp giảm một nguồn nhiễm bẩn đối với các bộ phận cơ khí nhạy cảm.
Đây cũng là lý do việc lựa chọn vòng bi, phớt, mỡ bôi trơn và phương án che chắn cần được tính đến ngay từ khi thiết kế dây chuyền, thay vì chỉ xử lý khi máy bắt đầu có tiếng ồn, rung hoặc nhiệt độ bất thường.
Hút bụi tại nguồn cũng là một phần của bảo vệ thiết bị
Một trong những nguyên tắc quan trọng trong kiểm soát bụi công nghiệp là thu bụi càng gần điểm phát sinh càng tốt, thay vì chỉ dùng quạt để thổi hoặc làm loãng bụi trong toàn bộ nhà xưởng.
Hệ thống thường bao gồm chụp hút, đường ống, quạt và thiết bị lọc phù hợp với đặc tính bụi. Khi thiết kế đúng, bụi được thu gom ngay tại khu vực phát sinh trước khi phát tán rộng trong không gian sản xuất.
Tại Việt Nam, Công ty Cổ phần Tập đoàn TH Vinasun công bố cung cấp các giải pháp quạt công nghiệp và hệ thống hút lọc bụi, xử lý khói bụi cho nhà máy. Doanh nghiệp cũng giới thiệu các sản phẩm có thể được thiết kế, tùy chỉnh theo yêu cầu của từng công trình.
Một hướng tiếp cận khác được Công ty TNHH Sản xuất Thương mại Thiết bị Công nghiệp Nam Tiến công bố là các hệ thống hút bụi phục vụ nhà máy lúa gạo và xay xát. Danh mục trên website doanh nghiệp có các giải pháp như hệ thống lọc bụi Cyclone, lọc bụi túi và hệ thống rung giũ khí nén, bên cạnh các sản phẩm, hệ thống hút bụi phục vụ ngành xay xát lúa gạo.
Những giải pháp này không nên được hiểu là có thể loại bỏ hoàn toàn bụi trong nhà máy. Giá trị nằm ở việc kiểm soát bụi ngay tại nguồn và hạn chế lượng bụi phát tán trong khu vực sản xuất.
Đây cũng là điểm mà doanh nghiệp chế biến nông sản cần nhìn rộng hơn: hệ thống hút bụi không chỉ là một hạng mục phục vụ yêu cầu môi trường mà còn là một phần của điều kiện vận hành nhà xưởng.
Đừng đợi đến khi máy nóng, rung mới tìm nguyên nhân
Kiểm soát bụi hiệu quả cần được đặt cùng với chương trình bảo trì thiết bị.
Các vị trí có vòng bi, động cơ, hộp giảm tốc, quạt và những chi tiết chuyển động nên được kiểm tra định kỳ. Khi phát hiện nhiệt độ, tiếng ồn hoặc độ rung tăng bất thường, kỹ thuật viên cần kiểm tra nguyên nhân thay vì chỉ tiếp tục vận hành.
Đối với các bộ phận làm việc trong môi trường nhiều bụi, khả năng làm kín của phớt và phương án che chắn cũng cần được chú ý. Với khu vực thường xuyên vệ sinh bằng nước, khả năng chống ẩm và chống nhiễm bẩn của thiết bị càng cần được tính toán.
Ở phía hệ thống hút bụi, quạt, đường ống, bộ lọc, van, cơ cấu giũ bụi và các điểm rò rỉ cũng cần được kiểm tra định kỳ. Một hệ thống được thiết kế tốt nhưng bộ lọc đã suy giảm hiệu suất hoặc đường ống bị rò rỉ vẫn có thể khiến bụi phát tán trở lại nhà xưởng.
Bụi vì vậy không phải lúc nào cũng trực tiếp “phá máy”. Nhưng khi các hạt rắn trở thành chất nhiễm bẩn trong vùng bôi trơn, chúng có thể thúc đẩy mài mòn và làm thay đổi điều kiện vận hành của vòng bi. Khi đi cùng độ ẩm và các chất nhiễm bẩn khác, rủi ro đối với thiết bị có thể tiếp tục tăng.
Với nhà máy nông sản, làm sạch bụi vì thế không chỉ để nhà xưởng sạch hơn. Kiểm soát tốt bụi còn là một cách giảm áp lực lên những bộ phận máy móc mà doanh nghiệp thường chỉ chú ý khi chúng đã bắt đầu phát sinh sự cố.