Quỹ đất nông nghiệp tăng nhưng hiệu quả sử dụng vẫn còn nhiều dư địa
Trong hơn một thập kỷ qua, cơ cấu sử dụng đất tại Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực. Theo ông Mai Văn Phấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đất đai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), diện tích đất nông nghiệp đã tăng từ 26,23 triệu ha năm 2011 lên hơn 28,15 triệu ha vào năm 2024, chiếm gần 85% diện tích tự nhiên cả nước.
Đáng chú ý, diện tích đất trồng lúa vẫn được duy trì ổn định ở khoảng 3,5 triệu ha, góp phần quan trọng bảo đảm an ninh lương thực quốc gia.
Tuy nhiên, sự gia tăng về diện tích chưa đồng nghĩa với việc hiệu quả sử dụng đất được cải thiện tương xứng.
Trong giai đoạn 2021-2024, nhiều địa phương đã chủ động chuyển đổi hàng trăm nghìn héc-ta đất lúa kém hiệu quả sang trồng cây có giá trị kinh tế cao hoặc nuôi trồng thủy sản. Nhờ đó, giá trị thu nhập trên cùng một đơn vị diện tích đã tăng từ 1,2 - 1,5 lần so với trước.
Cùng với quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, các vùng sản xuất tập trung và chuyên canh quy mô lớn cũng từng bước được hình thành. Đặc biệt, tại nhiều vùng sản xuất lúa trọng điểm, tỷ lệ cơ giới hóa ở khâu làm đất và thu hoạch đã vượt 90%, cho thấy nông nghiệp Việt Nam đang từng bước chuyển dịch theo hướng hiện đại và chuyên nghiệp hơn.
Gần 1 triệu ha đất chưa sử dụng vẫn là nguồn lực lớn
Dù đạt nhiều kết quả tích cực, hiệu quả sử dụng đất giữa các vùng vẫn còn chênh lệch khá lớn.
Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, diện tích đất chưa sử dụng đã giảm mạnh từ 3,16 triệu ha năm 2011 xuống còn 954,95 nghìn ha vào năm 2024, đồng nghĩa với việc hơn 2,2 triệu ha đất đã được đưa vào khai thác trong hơn một thập kỷ qua.
Tuy nhiên, phần diện tích đất chưa sử dụng còn lại chủ yếu nằm ở khu vực miền núi có địa hình phức tạp, độ dốc lớn, tầng đất mỏng hoặc tại các vùng ven biển bị nhiễm phèn, nhiễm mặn. Đây đều là những khu vực đòi hỏi chi phí cải tạo, đầu tư hạ tầng và ứng dụng công nghệ rất lớn, khiến khả năng khai thác còn hạn chế.
Vì vậy, theo các chuyên gia, trọng tâm hiện nay không phải mở rộng thêm diện tích đất nông nghiệp mà là nâng cao hiệu quả sử dụng đối với phần diện tích đang được canh tác nhưng còn cho giá trị thấp.
Điểm nghẽn lớn nhất là đất đai còn manh mún
Thực tiễn cho thấy, khó khăn lớn nhất của nông nghiệp Việt Nam hiện nay không nằm ở thiếu quỹ đất mà ở tình trạng đất sản xuất còn phân tán, manh mún.
Cơ chế tích tụ, tập trung đất đai vẫn chưa thực sự thông thoáng; quy hoạch vùng sản xuất chưa đồng bộ; liên kết giữa doanh nghiệp và người nông dân còn lỏng lẻo.
Không ít doanh nghiệp muốn đầu tư vào nông nghiệp quy mô lớn nhưng không thể tập hợp đủ quỹ đất. Ngược lại, nhiều hộ dân có đất nhưng thiếu vốn, thiếu công nghệ và thiếu thị trường nên hiệu quả sản xuất còn thấp, thậm chí để đất bỏ hoang.
Điều này khiến nguồn lực đất đai chưa được khai thác đúng tiềm năng, làm giảm sức cạnh tranh của ngành nông nghiệp.
Hoàn thiện thể chế để thúc đẩy tích tụ, tập trung đất nông nghiệp
Để tháo gỡ những nút thắt trên, Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 16-6-2022 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII đã xác định nhiệm vụ tiếp tục đổi mới, hoàn thiện thể chế và chính sách quản lý, sử dụng đất nhằm tạo động lực phát triển đất nước.
Theo ông Lê Văn Bình, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đất đai, Luật Đất đai năm 2024 đã có nhiều điểm mới quan trọng.
Trong đó, luật mở rộng hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp của cá nhân; đồng thời cho phép các tổ chức kinh tế và cá nhân không trực tiếp sản xuất nông nghiệp được nhận chuyển nhượng đất trồng lúa trong hạn mức theo quy định.
Những quy định này tạo điều kiện để các tổ chức, cá nhân có năng lực về vốn và khoa học - công nghệ tiếp cận đất đai, đầu tư phát triển nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn; đồng thời hạn chế tình trạng đất bỏ hoang hoặc sản xuất nhỏ lẻ, kém hiệu quả.
Luật cũng bổ sung các quy định cụ thể về tích tụ và tập trung đất nông nghiệp, tạo cơ sở pháp lý để mở rộng quy mô sản xuất, nâng cao năng suất và sức cạnh tranh của ngành.
Biến "dư địa" thành động lực tăng trưởng
Theo ông Lê Văn Bình, để chính sách đi vào thực tiễn cần đồng thời giải quyết nhiều vấn đề.
Trước hết là xây dựng cơ chế bảo đảm quyền lợi của người dân khi góp đất hoặc tham gia liên kết sản xuất. Bên cạnh đó, chính quyền địa phương cần chủ động hơn trong tổ chức thực hiện, đồng thời thúc đẩy hình thành các chuỗi liên kết bền vững giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp.
Khi những thửa ruộng nhỏ lẻ được tập hợp thành các vùng sản xuất quy mô lớn, đất đai sẽ thực sự trở thành một nguồn lực kinh tế quan trọng, góp phần nâng cao giá trị gia tăng và hiệu quả sản xuất.
Quy hoạch đất đai phải gắn với chiến lược phát triển dài hạn
Theo GS, TS Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn, mặc dù Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có diện tích đất nông nghiệp bình quân đầu người thấp nhất thế giới, nhưng nhờ sự năng động của nông dân và doanh nghiệp, nước ta đã vươn lên nằm trong top 15 quốc gia xuất khẩu nông sản lớn nhất thế giới và thuộc nhóm dẫn đầu khu vực.
Tuy nhiên, trong mô hình tăng trưởng của ngành nông nghiệp thời gian qua, yếu tố đất đai vẫn chưa được phát huy đúng vai trò là một nguồn lực chiến lược.
Ông cho rằng, trong quá trình quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 5 năm, các cơ quan quản lý cần xác định rõ quỹ đất dành cho các trung tâm sản xuất của từng vùng sinh thái liên tỉnh.
Đặc biệt, việc chuyển đổi đất nông nghiệp sang mục đích khác cần được cân nhắc chặt chẽ nhằm bảo vệ quỹ đất quý giá phục vụ lâu dài cho an ninh lương thực, đồng thời phát huy hiệu quả hệ thống hạ tầng, nhất là các công trình thủy lợi đã được đầu tư qua nhiều thế hệ.
Khai thác hiệu quả đất đai là yêu cầu chiến lược của nền nông nghiệp hiện đại
Trong bối cảnh nông nghiệp đang đứng trước yêu cầu phát triển theo hướng hiện đại, xanh và bền vững, khai thác hiệu quả quỹ đất không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là nhiệm vụ chiến lược.
Việc sử dụng hợp lý nguồn lực đất đai sẽ góp phần nâng cao giá trị gia tăng của sản xuất nông nghiệp, bảo đảm an ninh lương thực, thích ứng với biến đổi khí hậu và tăng năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.
Từ một nguồn lực tiềm năng, đất nông nghiệp chỉ thực sự trở thành động lực phát triển khi được tổ chức khai thác khoa học, hiệu quả và gắn với những chính sách đủ mạnh để kết nối nông dân, doanh nghiệp và thị trường.