Chuyển đổi số đang làm thay đổi cách thức doanh nghiệp, ngân hàng và các tổ chức thực hiện giao dịch xuyên biên giới. Cùng với tốc độ số hóa ngày càng nhanh, một bài toán mới cũng đặt ra: làm thế nào để dữ liệu và chứng từ điện tử của một quốc gia có thể được xác thực, tin cậy tại một quốc gia khác?
Đây là một trong những lý do nhiều quốc gia và khu vực thúc đẩy xây dựng hạ tầng niềm tin số (Digital Trust Infrastructure) nhằm bảo đảm tính xác thực, toàn vẹn và khả năng liên thông của dữ liệu.
Trong xu hướng này, PILA (Việt Nam) và TOTM Technologies (Singapore) vừa ký biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU), hướng tới phát triển hạ tầng niềm tin số xuyên biên giới cho khu vực ASEAN.
Từ bài toán xác thực Thư tín dụng
Một trong những ứng dụng đầu tiên được hai bên lựa chọn thử nghiệm là xác thực Thư tín dụng (Letter of Credit - L/C) trong hoạt động thương mại quốc tế.
L/C là phương thức thanh toán phổ biến trong các giao dịch xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, theo thông tin từ chương trình hợp tác, quá trình xác thực L/C do ngân hàng nước ngoài phát hành hiện vẫn có thể phải thực hiện qua nhiều bước như tra cứu trên mạng SWIFT, gọi điện đối chiếu hoặc kiểm tra chứng từ thủ công.
Quá trình này có thể kéo dài nhiều ngày, làm tăng chi phí vận hành và phát sinh nguy cơ sai sót, giả mạo.
Bài toán lớn nằm ở việc ngân hàng tại hai quốc gia khác nhau cần một cơ chế để có thể kiểm chứng thông tin nhanh chóng và độc lập mà không phải kết nối trực tiếp hệ thống nội bộ với nhau.
Để giải quyết vấn đề này, PILA và TOTM Technologies triển khai chương trình thử nghiệm Proof of Concept (PoC), ứng dụng Chứng chỉ số có thể kiểm chứng (Verifiable Credentials - VC) vào quy trình L/C giữa các ngân hàng Việt Nam và Singapore.
Chương trình được vận hành trên khung kỹ thuật TradeTrust của Cơ quan Phát triển Truyền thông và Thông tin Singapore (IMDA).
Thêm “lớp xác thực” nhưng không thay đổi quy trình L/C
Điểm đáng chú ý của mô hình là VC chỉ được sử dụng như một lớp xác thực số hoạt động song song, không thay thế hoặc can thiệp vào quy trình pháp lý hiện hành của L/C.
Theo đó, ngân hàng vẫn phát hành và xử lý L/C theo quy trình đang áp dụng. Song song với chứng từ này, ngân hàng phát hành thêm một VC để chứng thực thông tin liên quan đến L/C.
Khi thông tin được chuyển tới ngân hàng đối tác, bên nhận có thể đối chiếu VC với hạ tầng tin cậy để kiểm tra ba yếu tố quan trọng.
Thứ nhất là nguồn phát hành, nhằm xác định chứng từ thực sự đến từ ngân hàng được ghi nhận, thay vì một chủ thể mạo danh.
Thứ hai là tính toàn vẹn của thông tin, giúp xác định dữ liệu có bị chỉnh sửa sau khi phát hành hay không.
Thứ ba là trạng thái của VC, qua đó kiểm tra chứng chỉ còn hiệu lực hay đã bị thu hồi.
Điểm cốt lõi của mô hình là bên xác thực không cần kết nối trực tiếp với hệ thống của bên phát hành. Việc kiểm chứng dựa trên hạ tầng tin cậy chung, từ đó có thể thực hiện độc lập và không phụ thuộc hoàn toàn vào cơ chế đối soát song phương giữa từng ngân hàng.
Cơ chế xác thực hai chiều Việt Nam - Singapore
Theo mô hình thử nghiệm, cơ chế xác thực được thiết kế theo hướng đối xứng hai chiều.
Khi ngân hàng Việt Nam phát hành VC, ngân hàng Singapore có thể thực hiện xác thực trên hạ tầng tại Việt Nam thông qua giải pháp NDAKey của PILA trên nền tảng blockchain.
Ở chiều ngược lại, VC được phát hành từ Singapore sẽ được xác thực trên hạ tầng tại Singapore.
Một điểm cần phân biệt rõ là VC chỉ đóng vai trò xác thực thông tin.
VC không tạo ra nghĩa vụ thanh toán, không thay thế Thư tín dụng và cũng không làm thay đổi trách nhiệm pháp lý của các bên theo quy định, quy trình và thông lệ hiện hành.
Như vậy, công nghệ được bổ sung để tăng khả năng kiểm chứng, trong khi bản chất pháp lý của giao dịch L/C vẫn được giữ nguyên.
Giải pháp hướng tới rút ngắn thời gian xác thực chứng từ, giảm khối lượng đối soát thủ công và từng bước hình thành mạng lưới nhiều ngân hàng tại Việt Nam và Singapore có khả năng xác thực lẫn nhau trên một hạ tầng chung trong các giao dịch xuyên biên giới.
Từ L/C đến hộ chiếu số cho sản phẩm
Xác thực Thư tín dụng mới là bước khởi đầu của mô hình hợp tác.
Từ hạ tầng tin cậy được thiết lập giữa Việt Nam và Singapore, hai bên hướng tới khả năng mở rộng cơ chế xác thực xuyên biên giới sang những lĩnh vực khác và tiến tới phạm vi ASEAN.
Một trong những hướng ứng dụng được đề cập là Hộ chiếu số cho sản phẩm (Digital Product Passport - DPP).
Giải pháp này hướng tới tích hợp thông tin truy xuất nguồn gốc hàng hóa, phục vụ doanh nghiệp xuất nhập khẩu giữa Việt Nam, Singapore, Indonesia và các thị trường quốc tế.
Khi thông tin về nguồn gốc, đặc tính và quá trình lưu chuyển của sản phẩm có thể được xác thực trên môi trường số, doanh nghiệp có thêm công cụ để đáp ứng yêu cầu minh bạch thông tin trong chuỗi cung ứng.
Một hướng nghiên cứu khác là hạ tầng thanh toán xuyên biên giới, dựa trên danh tính số tự chủ (Self-Sovereign Identity) và dữ liệu có thể kiểm chứng.
Nếu được phát triển và triển khai phù hợp, những thành phần này có thể góp phần hình thành một môi trường giao dịch số trong đó danh tính, chứng từ và dữ liệu được xác minh thuận tiện hơn giữa các chủ thể ở nhiều quốc gia.
Hướng tới hạ tầng niềm tin số ASEAN
Ở quy mô rộng hơn, bài toán mà mô hình đặt ra không chỉ là số hóa một chứng từ hay rút ngắn một quy trình nghiệp vụ.
Điều quan trọng hơn là xây dựng cơ chế tạo lập niềm tin giữa các hệ thống số khác nhau.
Trong giao dịch truyền thống, niềm tin thường được thiết lập thông qua các tổ chức trung gian, quá trình đối chiếu và xác nhận giữa các bên. Trong môi trường số xuyên biên giới, yêu cầu đặt ra là làm sao để một dữ liệu được phát hành tại quốc gia này có thể được kiểm chứng tại quốc gia khác một cách nhanh chóng nhưng vẫn bảo đảm tính xác thực và trách nhiệm pháp lý.
Đây cũng là nền tảng quan trọng để thúc đẩy khả năng liên thông số trong khu vực.
Theo định hướng của chương trình hợp tác, giải pháp xác thực xuyên biên giới giữa Việt Nam và Singapore được kỳ vọng đóng góp vào quá trình này, đồng thời phù hợp với mục tiêu thúc đẩy kinh tế số và liên thông trong khu vực ASEAN.
Khi danh tính, chứng từ và dữ liệu điện tử có khả năng được xác minh xuyên biên giới, doanh nghiệp có thể giảm bớt những bước đối soát thủ công, rút ngắn thời gian xử lý và tối ưu chi phí giao dịch.
Xa hơn, một hạ tầng niềm tin số được nhiều quốc gia và tổ chức cùng công nhận có thể trở thành một trong những nền móng cho thương mại số ASEAN.
Từ thử nghiệm xác thực một Thư tín dụng đến hộ chiếu số sản phẩm hay thanh toán xuyên biên giới, điểm chung của các ứng dụng vẫn là bài toán xác lập niềm tin đối với dữ liệu.
Trong một nền kinh tế mà ngày càng nhiều giao dịch được thực hiện trên môi trường số, khả năng chứng minh dữ liệu đến từ đâu, có nguyên vẹn hay không và ai chịu trách nhiệm về dữ liệu đó sẽ trở thành một trong những điều kiện quan trọng để thương mại số phát triển an toàn và bền vững.