Nước thải giàu tinh bột, áp lực lớn với môi trường làng nghề
Trong sản xuất miến dong, bún, tinh bột sắn, tinh bột khoai…, nước được sử dụng ở nhiều công đoạn như rửa nguyên liệu, ngâm, nghiền, tách lọc tinh bột và vệ sinh máy móc, thiết bị.
Đặc điểm của loại nước thải này là chứa nhiều chất hữu cơ dễ phân hủy như tinh bột hòa tan, đường, protein và chất rắn lơ lửng. Khi không được thu gom, xử lý phù hợp, các chất hữu cơ trong nước thải sẽ bị phân hủy, làm giảm lượng oxy trong nguồn nước, phát sinh mùi khó chịu và ảnh hưởng đến môi trường xung quanh.
Đối với ngành sản xuất tinh bột sắn, phần lớn nước thải phát sinh trong các công đoạn chế biến chính như nghiền, tách bã, lọc và ly tâm. Đây là dòng thải có tải lượng hữu cơ cao, cần được xử lý bằng các giải pháp phù hợp trước khi xả ra môi trường.
Trong khi đó, tại nhiều cơ sở làm bún, miến quy mô hộ gia đình, việc đầu tư hệ thống xử lý riêng vẫn còn gặp khó khăn do hạn chế về diện tích, vốn đầu tư và công tác vận hành. Vì vậy, mô hình xử lý nước thải tập trung theo cụm làng nghề được xem là một hướng đi phù hợp để giảm chi phí và nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường.
Công nghệ xử lý: Từ nước thải thành nguồn năng lượng
Với đặc điểm giàu chất hữu cơ, nước thải ngành chế biến tinh bột thường phù hợp với các công nghệ xử lý sinh học, trong đó nổi bật là công nghệ kỵ khí kết hợp thu hồi khí sinh học (biogas).
Quy trình xử lý thường gồm nhiều công đoạn.
Đầu tiên, nước thải được đưa qua hệ thống tách rác, lắng sơ bộ nhằm loại bỏ các loại cặn lớn, bã nguyên liệu và tạp chất.
Tiếp đó, nước được chuyển vào bể điều hòa để ổn định lưu lượng, nồng độ ô nhiễm trước khi đưa vào hệ thống xử lý sinh học.
Tại giai đoạn xử lý kỵ khí, các vi sinh vật trong môi trường không có oxy sẽ phân hủy chất hữu cơ, tạo ra khí metan. Lượng khí này có thể được thu hồi để sử dụng làm nhiên liệu phục vụ sản xuất, giúp doanh nghiệp giảm chi phí năng lượng.
Sau xử lý kỵ khí, nước thải tiếp tục được xử lý qua các công đoạn sinh học bổ sung, lắng, lọc… nhằm kiểm soát các chỉ tiêu môi trường theo quy định trước khi xả thải.
Nhà máy tinh bột biến chất thải thành năng lượng
Một mô hình đáng chú ý trong việc tận dụng nguồn thải từ ngành tinh bột là Nhà máy tinh bột Long Giang của Công ty Cổ phần Tư vấn và Đầu tư Long Giang Thịnh.
Từ cuối năm 2018, doanh nghiệp đã phối hợp với Viện Công nghệ sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) nghiên cứu, triển khai giải pháp xử lý bã sắn và nước thải phát sinh trong quá trình sản xuất bằng công nghệ vi sinh.
Theo thông tin công bố, nước thải sau sản xuất được đưa vào hệ thống hồ biogas để phân hủy chất hữu cơ, tạo khí metan. Nguồn khí thu hồi được tận dụng trở lại cho hoạt động sản xuất, giúp đáp ứng khoảng 95% nhu cầu năng lượng của nhà máy.
Trước khi áp dụng giải pháp này, nhà máy từng phải dành khoảng 3–3,5 tỷ đồng mỗi năm cho công tác xử lý nước thải. Việc chuyển sang mô hình tận dụng chất thải không chỉ giúp giảm áp lực môi trường mà còn tạo thêm giá trị kinh tế từ nguồn nguyên liệu tưởng như bỏ đi.
Cũng theo thông tin công bố, mỗi năm nhà máy sản xuất khoảng 8.000–12.000 tấn tinh bột sắn, đồng thời phát sinh khoảng 3.000 tấn phế thải. Phần bã sắn sau xử lý có thể tiếp tục được tận dụng làm nguyên liệu phục vụ chăn nuôi, góp phần hình thành chuỗi giá trị tuần hoàn.
Một ví dụ khác là dự án Biogas Rhodia Nước Trong tại Tây Ninh, được triển khai với mục tiêu xử lý nước thải từ hoạt động chế biến tinh bột khoai mì bằng công nghệ phân hủy yếm khí. Dự án thu hồi khí sinh học từ nguồn nước thải giàu chất hữu cơ để phục vụ mục tiêu sử dụng năng lượng tái tạo, với công suất công bố khoảng 2 triệu m³ biogas/năm.
Hướng đi nào cho các làng nghề miến, bún?
Khác với các nhà máy lớn có điều kiện đầu tư hệ thống xử lý đồng bộ, phần lớn cơ sở sản xuất miến, bún truyền thống vẫn đang đối mặt với bài toán chi phí.
Theo các chuyên gia, với đặc thù sản xuất nhỏ lẻ, các địa phương có thể nghiên cứu mô hình xử lý nước thải tập trung theo cụm làng nghề, trong đó các hộ sản xuất cùng tham gia vận hành, chia sẻ chi phí.
Bên cạnh xử lý nước thải, các cơ sở chế biến cũng có thể tận dụng phụ phẩm như bã dong riềng, bã sắn, cặn tinh bột để sản xuất phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu sinh khối.
Từ góc nhìn kinh tế tuần hoàn, nước thải trong ngành chế biến miến, bún, tinh bột không còn đơn thuần là chất thải cần loại bỏ mà có thể trở thành nguồn tài nguyên mới. Khi công nghệ xử lý được đầu tư đúng hướng, các làng nghề vừa duy trì sản xuất, vừa giảm tác động đến môi trường và nâng cao giá trị của nông sản Việt.