Không thể mãi sản xuất theo cách cũ
Việt Nam hiện có khoảng 10,3 triệu ha đất nông nghiệp, tạo dư địa lớn để phát triển sản xuất. Tuy nhiên, cùng với biến đổi khí hậu và những tác động ngày càng rõ của thời tiết cực đoan, điều kiện sản xuất nông nghiệp đang đứng trước nhiều thách thức.
Quỹ đất dành cho sản xuất cũng chịu sức ép thu hẹp do quá trình đô thị hóa. Trong khi đó, người tiêu dùng và các thị trường nhập khẩu ngày càng quan tâm đến chất lượng, an toàn thực phẩm, nguồn gốc sản phẩm và tác động của quá trình sản xuất đối với môi trường.
Đặc biệt, nhiều thị trường xuất khẩu lớn đang dựng lên những “hàng rào xanh” với các yêu cầu ngày càng chặt chẽ về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, sử dụng tài nguyên hiệu quả và kiểm soát dư lượng hóa chất.
Điều này đặt nông sản Việt Nam trước một yêu cầu rõ ràng: không chỉ sản xuất nhiều hơn mà phải sản xuất sạch hơn, minh bạch hơn và có trách nhiệm hơn.
Muốn vậy, phương thức sản xuất cũng phải thay đổi, từ tư duy sản xuất thông thường sang phát triển nông nghiệp sinh thái.
TS. Trần Công Thắng, Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhấn mạnh: “Không thể tiếp tục tư duy sản xuất cái mình có mà phải chuyển sang đáp ứng cái thị trường cần”.
Đây không đơn thuần là sự thay đổi trong kỹ thuật canh tác. Đó là quá trình tổ chức lại sản xuất, tổ chức lại các mối quan hệ trong chuỗi giá trị và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên.
Trong mô hình nông nghiệp sinh thái, việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và các loại hóa chất cần được kiểm soát chặt chẽ; đất đai được bảo vệ để hạn chế thoái hóa, bạc màu; chất thải được kiểm soát, tái sử dụng; đa dạng sinh học được bảo vệ và phát thải khí nhà kính từng bước được giảm thiểu.
Từ “sản xuất xanh” đến “giá trị xanh”
Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan từng nhấn mạnh, nông nghiệp sinh thái không chỉ là một phương thức canh tác mà còn là cách con người “lắng nghe và tôn trọng thiên nhiên”.
Theo ông Lê Minh Hoan, một cánh đồng lúa không chỉ tạo ra hạt gạo. Nếu được tổ chức theo hướng sinh thái, cánh đồng còn có thể tạo ra giá trị từ việc giảm phát thải, tiết kiệm nước, giảm chi phí đầu vào, cải thiện chất lượng đất, tạo tín chỉ carbon và nâng cao giá trị thương hiệu của sản phẩm.
Đó chính là bước chuyển từ “sản xuất xanh” sang “giá trị xanh”.
Ở góc độ sản xuất, nông nghiệp sinh thái giúp giảm áp lực lên đất, nước và hệ sinh thái. Ở góc độ thị trường, phương thức sản xuất này giúp nông sản có thêm cơ sở đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng cao của các nhà nhập khẩu.
Tuy nhiên, để chuyển đổi thành công, yếu tố quan trọng không chỉ nằm ở chính sách mà còn ở nhận thức và lợi ích thực tế của người nông dân.
Nông dân chỉ có thể duy trì phương thức sản xuất mới khi họ nhìn thấy hiệu quả kinh tế rõ ràng, từ giảm chi phí đầu vào, nâng chất lượng sản phẩm đến mở rộng thị trường và tăng thu nhập.
Một mô hình tại Thạch Thất, Hà Nội đang cho thấy hướng đi này.
Nông nghiệp xanh mở hướng đi mới cho người trẻ
Năm 2022, trong một chuyến tìm hiểu thực tế tại một trang trại trồng nho ở Thạch Thất, câu chuyện về anh Nguyễn Ngọc Quang để lại nhiều ấn tượng.
Từ việc cải tạo vườn bưởi của gia đình, anh Quang quyết định chuyển sang trồng nho sữa Hàn Quốc. Với số vốn đầu tư ban đầu lên tới hàng trăm triệu đồng, đây là một lựa chọn không nhỏ đối với một mô hình sản xuất hộ gia đình.
Sau hơn 2 năm, đến cuối năm 2024, gia đình anh đã thu hồi toàn bộ vốn đầu tư ban đầu.
Kết quả này trở thành động lực để anh Quang cùng những người bạn bước ra khỏi quy mô hộ gia đình, hướng tới một mô hình sản xuất bài bản hơn.
Anh cùng các cộng sự thuê 3,5ha đất tại xã Thạch Thất để xây dựng Nông trại nông nghiệp xanh và thành lập HTX Du lịch và Dịch vụ nông nghiệp xanh, do anh làm Giám đốc.
Điểm đáng chú ý là mô hình không xác định “nông nghiệp xanh” đơn thuần là giảm sử dụng hóa chất. Mục tiêu được đặt ra rộng hơn: xây dựng một hệ sinh thái sản xuất hài hòa với môi trường.
HTX ứng dụng quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, ưu tiên chế phẩm sinh học, phân hữu cơ và các biện pháp thân thiện với môi trường.
Tại các vườn nho, thay vì sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, HTX sử dụng bẫy sinh học nhằm hạn chế quá trình giao phối, đẻ trứng của sâu bệnh, qua đó kiểm soát dịch hại ngay từ sớm.
Cách làm này cho thấy chuyển đổi xanh không nhất thiết phải bắt đầu từ những công nghệ quá phức tạp. Quan trọng là người sản xuất thay đổi cách tiếp cận, chủ động kiểm soát đầu vào và xây dựng quy trình phù hợp với điều kiện thực tế.
Khi nông sản sạch tạo thêm giá trị
Sau một thời gian hoạt động, nông trại của HTX đã bắt đầu cho thu hoạch.
Với 1,5ha nho, sản lượng đạt khoảng 15-20 tấn. Nho tươi được bán với giá khoảng 250.000-350.000 đồng/kg tùy thời điểm; sản phẩm nho sấy dẻo có giá khoảng 70.000 đồng/100g.
Nông sản được tiêu thụ tương đối ổn định. Một phần sản phẩm được bán trực tiếp tại nông trại thông qua hoạt động tham quan, trải nghiệm; đồng thời phân phối tới các đại lý, cửa hàng hoa quả sạch và các nhóm cư dân, chung cư tại Hà Nội.
Như vậy, giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở sản lượng thu hoạch. Quy trình sản xuất, câu chuyện về nông trại, trải nghiệm tại vùng trồng và cách tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng cũng góp phần tạo thêm giá trị cho nông sản.
Trao đổi với phóng viên, lãnh đạo xã Thạch Thất đánh giá mô hình sản xuất nông nghiệp sinh thái của HTX Du lịch và Dịch vụ nông nghiệp xanh là một mô hình hiệu quả trên địa bàn. Xã cũng đang tạo điều kiện để HTX phát triển, từng bước nhân rộng phương thức sản xuất nông nghiệp sinh thái sang các lĩnh vực khác.
Đây là một trong những hướng đi phù hợp với định hướng chuyển đổi mô hình tăng trưởng nông nghiệp của Hà Nội theo hướng sinh thái và bền vững.
Chính sách tạo động lực cho nông nghiệp xanh
Theo ông Tạ Văn Tường, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, thành phố đã từng bước hoàn thiện các cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp, đặc biệt đối với những mô hình chuyển đổi theo hướng xanh.
Năm 2026, ngành Nông nghiệp thành phố phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng từ 3,6% trở lên, tổng giá trị sản xuất toàn ngành theo giá thực tế khoảng 71.361 tỷ đồng. Theo kịch bản tăng trưởng, quý III phấn đấu đạt từ 3,7% trở lên, quý IV từ 3,87% trở lên và cả năm đạt từ 3,6% trở lên.
Để tạo thêm nguồn lực cho quá trình chuyển đổi, thành phố đã ban hành Nghị quyết số 53 với nhiều chính sách hỗ trợ như hỗ trợ lãi suất vay vốn đầu tư, vật tư sản xuất, ứng dụng khoa học công nghệ, giống cây trồng, vật nuôi, thiết bị phục vụ sản xuất và chuyển đổi số trong nông nghiệp.
Những chính sách này có ý nghĩa quan trọng bởi quá trình chuyển đổi sang sản xuất xanh thường đòi hỏi người dân và doanh nghiệp phải đầu tư ban đầu về giống, công nghệ, cơ sở vật chất và quy trình sản xuất.
Nếu có chính sách hỗ trợ phù hợp, người sản xuất sẽ có thêm điều kiện giảm rủi ro trong giai đoạn chuyển đổi và mạnh dạn đầu tư vào những mô hình có giá trị gia tăng cao hơn.
Nông nghiệp sinh thái là yêu cầu của tương lai
Biến đổi khí hậu, đô thị hóa và những tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường đang làm thay đổi căn bản cách nhìn về sản xuất nông nghiệp.
Nếu trước đây mục tiêu lớn là tăng sản lượng, thì hiện nay sản xuất nông nghiệp phải đồng thời trả lời nhiều câu hỏi: sản phẩm có an toàn không, nguồn gốc có minh bạch không, đất và nước có được sử dụng hiệu quả không, quá trình sản xuất có gây tác động lớn đến môi trường không và sản phẩm có đủ sức cạnh tranh trên thị trường hay không.
Vì vậy, nông nghiệp sinh thái không nên được nhìn như một mô hình thử nghiệm dành cho một số ít doanh nghiệp hay HTX. Đây cần được xem là hướng chuyển đổi dài hạn của nền nông nghiệp Việt Nam.
Điều quan trọng là quá trình chuyển đổi phải gắn với lợi ích của người sản xuất. Khi người nông dân nhận thấy sản xuất xanh giúp giảm chi phí, nâng chất lượng, mở rộng thị trường và tăng giá trị sản phẩm, sự thay đổi sẽ có nền tảng để duy trì lâu dài.
Từ một vườn nho ở Thạch Thất đến những yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế, thông điệp đang trở nên rõ ràng: nông nghiệp tương lai không thể chỉ dựa vào việc sản xuất nhiều hơn, mà phải tạo ra giá trị lớn hơn với cách sản xuất có trách nhiệm hơn. Nông nghiệp sinh thái vì thế không chỉ là câu chuyện bảo vệ môi trường, mà còn là con đường để nông sản Việt nâng giá trị, tăng sức cạnh tranh và tạo sinh kế bền vững cho người nông dân.