Làng nghề không thể mãi sống bằng một sản phẩm
Tên tuổi của một làng nghề thường được tạo dựng qua nhiều thế hệ và gắn với một sản phẩm đặc trưng. Nhưng lợi thế ấy cũng có thể trở thành giới hạn nếu thị trường thay đổi mà sản phẩm không thay đổi theo.
Đồng Kỵ, Phù Khê hay Hương Mạc của Bắc Ninh từng nổi tiếng với những bộ bàn ghế, sập, tủ, đồ thờ bằng gỗ kích thước lớn, chạm khắc cầu kỳ. Hơn 10 năm trước, khoảng 80% sản phẩm đồ gỗ mỹ nghệ của Đồng Kỵ và Phù Khê từng được xuất khẩu sang Trung Quốc. Khi đầu ra tại thị trường này không còn thuận lợi như trước, các cơ sở sản xuất những dòng sản phẩm lớn, cầu kỳ cũng chịu tác động rõ rệt.
Nhưng sự thay đổi của thị trường không đồng nghĩa với việc giá trị của nghề bị mất đi. Điều đang diễn ra là nhiều cơ sở phải tìm cách đưa kỹ thuật chạm khắc, xử lý gỗ và hoàn thiện sản phẩm truyền thống vào những dòng hàng phù hợp hơn với nhu cầu hiện tại.
Đó cũng là một cách nhìn khác về làng nghề: không nhất thiết phải giữ nguyên sản phẩm từng nổi tiếng nhất, mà cần giữ được kỹ năng và giá trị cốt lõi để tiếp tục tạo ra sản phẩm có người mua.
Từ những bộ đồ gỗ lớn đến sản phẩm vừa với ngôi nhà hiện đại
Một ví dụ đáng chú ý là Công ty TNHH Hướng Mai, cơ sở hoạt động gắn với làng nghề đồ gỗ Đồng Kỵ. Trước sự thay đổi của thị trường, doanh nghiệp chú ý hơn tới nhóm sản phẩm phù hợp với thị trường trong nước, đặc biệt là những mẫu có kích thước vừa phải, phù hợp nhà phố, căn hộ và phòng khách nhỏ.
Sự điều chỉnh này nhìn đơn giản nhưng phản ánh một thay đổi quan trọng trong tư duy sản xuất. Nếu trước đây một bộ đồ gỗ lớn có thể được thiết kế cho những không gian rộng, thì khách hàng hiện nay quan tâm nhiều hơn đến kích thước, kiểu dáng, công năng và giá thành.
Nói cách khác, làng nghề không nhất thiết phải cạnh tranh bằng cách làm ra những sản phẩm ngày càng lớn và cầu kỳ. Một hướng đi khác là làm sản phẩm vừa hơn, tiện dụng hơn và gần hơn với không gian sống của khách hàng.
Điều đáng giá là sự thay đổi ấy không phủ nhận nghề truyền thống. Chất liệu, kỹ thuật chế tác và tay nghề vẫn có thể được giữ lại; thứ thay đổi là cách đưa những giá trị đó vào sản phẩm mới. Đây cũng là cách để lớp thợ hiện tại tiếp tục có việc làm thay vì chỉ dựa vào một dòng sản phẩm từng thành công trong quá khứ.
Đổi sản phẩm để giữ giá trị của nghề
Câu chuyện của các làng nghề gỗ cũng phản ánh một xu hướng rộng hơn trong kinh tế nông thôn. Khi người tiêu dùng thay đổi, sản phẩm địa phương muốn tồn tại lâu dài cần được cải tiến về mẫu mã, quy cách, chất lượng và cách tiếp cận thị trường.
Quy mô của thị trường sản phẩm địa phương hiện đã lớn hơn nhiều so với vài năm trước. Theo số liệu được công bố tại hội nghị đánh giá Chương trình OCOP giai đoạn 2021–2025, đến tháng 9/2025, cả nước có 17.316 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, với 9.345 chủ thể tham gia. Trong đó, 78,3% sản phẩm thuộc nhóm thực phẩm, 9,1% là thủ công mỹ nghệ và 8,3% là đồ uống.
Đáng chú ý, số liệu tổng hợp của chương trình cho thấy doanh thu trung bình của các chủ thể tăng 17,6%/năm sau khi sản phẩm được chứng nhận OCOP; 55,6% sản phẩm có mức tăng giá bán, bình quân 12,2%. Những con số này không có nghĩa mọi sản phẩm đều thành công, nhưng cho thấy việc chuẩn hóa và phát triển sản phẩm đang tạo thêm dư địa thị trường cho nhiều chủ thể nông thôn.
Với làng nghề, bài toán vì thế không phải là giữ nguyên một sản phẩm để bảo tồn truyền thống bằng mọi giá. Điều quan trọng hơn là giữ được kỹ thuật, câu chuyện và bản sắc của nghề, sau đó tìm cách chuyển những giá trị ấy thành sản phẩm phù hợp với đời sống mới.
Một làng nghề có thể sẽ không còn nổi tiếng nhất vì thứ từng làm nên tên tuổi của mình. Nhưng nếu người thợ vẫn còn việc, kỹ nghệ vẫn được truyền lại và sản phẩm mới tiếp tục tìm được chỗ đứng trên thị trường, thì đó không phải là sự biến mất của nghề. Đó là quá trình làng nghề tự làm mới mình để tiếp tục tồn tại.