Từ tư duy sản lượng sang tư duy tạo giá trị
Trong nhiều năm, tăng năng suất luôn là mục tiêu trọng tâm của ngành nông nghiệp. Tuy nhiên, trong bối cảnh quỹ đất sản xuất ngày càng thu hẹp, yêu cầu của thị trường ngày càng cao và biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, việc chỉ gia tăng sản lượng không còn là giải pháp tối ưu.
Thay vào đó, ngành nông nghiệp đang chuyển sang mô hình phát triển dựa trên giá trị gia tăng, khai thác hiệu quả nhiều nguồn lợi từ cùng một vùng sản xuất. Tư duy mới không còn là mở rộng diện tích đất canh tác mà là mở rộng không gian giá trị, tạo thêm nhiều nguồn thu trên cùng một đơn vị diện tích.
Đây cũng là nền tảng của mô hình kinh tế nông nghiệp đa giá trị, nơi nông nghiệp không chỉ tạo ra lương thực, thực phẩm mà còn cung cấp các giá trị về văn hóa, du lịch, môi trường và trải nghiệm.
Bốn trụ cột tạo nên kinh tế nông nghiệp đa giá trị
Tích hợp đa ngành để gia tăng nguồn thu
Một trong những đặc trưng nổi bật của mô hình là kết hợp sản xuất nông nghiệp với du lịch, văn hóa bản địa, ẩm thực và giáo dục trải nghiệm.
Nhiều địa phương đã xây dựng các mô hình như lúa - rươi - vịt, vừa sản xuất nông sản sạch, vừa phát triển du lịch sinh thái và trải nghiệm nông nghiệp. Không chỉ bán sản phẩm, người nông dân còn có thể tạo thêm nguồn thu từ dịch vụ tham quan, lưu trú và trải nghiệm mùa vụ.
Nhờ đó, giá trị kinh tế của cùng một diện tích đất được nâng lên đáng kể.
Phát triển kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp
Kinh tế tuần hoàn được xem là một trong những nền tảng quan trọng của nông nghiệp hiện đại.
Thay vì coi phụ phẩm nông nghiệp là chất thải, nhiều mô hình đã biến chúng thành nguồn nguyên liệu cho chuỗi sản xuất mới. Phân chăn nuôi được xử lý để nuôi trùn quế hoặc côn trùng có ích; trùn quế tiếp tục trở thành thức ăn cho gia cầm, thủy sản; chất thải sau cùng được sử dụng làm phân bón hữu cơ cho cây trồng.
Mô hình này giúp giảm chi phí đầu vào, hạn chế phát thải ra môi trường và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.
Đẩy mạnh chế biến sâu để nâng giá trị nông sản
Một trong những điểm nghẽn của nông nghiệp Việt Nam hiện nay là tỷ lệ nông sản qua chế biến còn thấp.
Việc thu hút doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ chế biến, bảo quản sau thu hoạch và xây dựng chuỗi sản xuất khép kín sẽ giúp kéo dài thời gian bảo quản, đa dạng hóa sản phẩm và gia tăng giá trị.
Đồng thời, mô hình sản xuất không rác thải (Zero Waste) cũng góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế và hướng tới phát triển xanh.
Chuyển đổi số và thương mại đa kênh
Song hành với sản xuất hiện đại là quá trình chuyển đổi số trong nông nghiệp.
Việc áp dụng mã số vùng trồng, nhật ký sản xuất điện tử, truy xuất nguồn gốc bằng QR Code giúp nâng cao tính minh bạch, đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước và quốc tế.
Bên cạnh đó, việc đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử, kết hợp bán hàng qua livestream và các nền tảng số đang mở ra cơ hội tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng, giảm khâu trung gian và nâng cao giá trị sản phẩm.
Hình thành chuỗi giá trị từ quy hoạch đến thương hiệu
Để mô hình kinh tế nông nghiệp đa giá trị phát huy hiệu quả, quá trình triển khai cần được thực hiện đồng bộ.
Trước hết là quy hoạch vùng sản xuất phù hợp với lợi thế về tài nguyên, văn hóa và cảnh quan; đồng thời xây dựng vùng nguyên liệu đạt các tiêu chuẩn như VietGAP, Organic hay GlobalGAP.
Tiếp theo là đầu tư công nghệ chế biến và bảo quản sau thu hoạch nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm.
Song song với đó là phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm, xây dựng câu chuyện thương hiệu gắn với bản sắc địa phương, qua đó gia tăng giá trị và sức hấp dẫn của nông sản trên thị trường.
Liên kết "6 nhà" – động lực thúc đẩy phát triển bền vững
Để kinh tế nông nghiệp đa giá trị phát triển hiệu quả, sự liên kết giữa các chủ thể đóng vai trò quyết định.
Mô hình liên kết "6 nhà" gồm Nhà nước - Nhà nông - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Ngân hàng - Nhà phân phối được xem là nền tảng xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp hiện đại.
Trong đó, Nhà nước hoàn thiện cơ chế, chính sách; nhà khoa học chuyển giao công nghệ; doanh nghiệp và hợp tác xã tổ chức sản xuất, dẫn dắt thị trường; ngân hàng cung cấp nguồn vốn; hệ thống phân phối mở rộng thị trường tiêu thụ; còn người nông dân là chủ thể trực tiếp tạo ra sản phẩm.
Sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên sẽ tạo nên chuỗi liên kết bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh của nông nghiệp Việt Nam.
Chính sách cần mở đường cho mô hình mới
Theo định hướng phát triển, cần có những cơ chế linh hoạt hơn về đất đai và tín dụng xanh để hỗ trợ kinh tế nông nghiệp đa giá trị.
Trong đó, việc cho phép chuyển đổi một phần nhỏ diện tích đất nông nghiệp phục vụ các hạ tầng phụ trợ như khu chế biến, điểm giới thiệu sản phẩm hay không gian trải nghiệm sẽ tạo điều kiện phát triển các mô hình tích hợp mà vẫn bảo đảm mục đích sử dụng đất.
Đồng thời, các chính sách tín dụng ưu đãi, hỗ trợ chuyển đổi số và khuyến khích đầu tư vào chế biến sâu sẽ là động lực quan trọng giúp nông nghiệp Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại và bền vững.
Mở rộng không gian giá trị để nông nghiệp Việt Nam bứt phá
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và yêu cầu ngày càng cao của thị trường, kinh tế nông nghiệp đa giá trị không chỉ là một xu hướng phát triển mà đang trở thành yêu cầu tất yếu.
Việc kết hợp giữa sản xuất, chế biến, kinh tế tuần hoàn, du lịch, chuyển đổi số và liên kết chuỗi sẽ tạo ra nhiều giá trị hơn trên cùng một diện tích đất, góp phần nâng cao thu nhập cho người nông dân, xây dựng thương hiệu nông sản Việt Nam và thúc đẩy phát triển nông nghiệp xanh, hiện đại, hiệu quả.
Thay vì chỉ hướng tới sản lượng, nông nghiệp Việt Nam đang từng bước chuyển sang mục tiêu tạo ra nhiều giá trị hơn, bền vững hơn và có khả năng cạnh tranh cao hơn trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.