Tuy nhiên, phía sau kỷ lục ấy vẫn còn một nghịch lý: Việt Nam là quốc gia xuất khẩu cà phê Robusta lớn nhất thế giới, nhưng phần giá trị gia tăng cao nhất của chuỗi ngành hàng vẫn chủ yếu nằm ở các khâu chế biến sâu, phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu và phân phối toàn cầu. Chính thực tế đó đang buộc doanh nghiệp thay đổi tư duy phát triển, từ mục tiêu bán nhiều nguyên liệu hơn sang mục tiêu giữ lại nhiều giá trị hơn trên mỗi hạt cà phê.
Từ cuộc đua sản lượng đến cuộc đua chuỗi giá trị
Trong nhiều năm, lợi thế lớn nhất của ngành cà phê Việt Nam là sản lượng. Với diện tích trồng khoảng 710.000 ha và sản lượng thường xuyên đứng đầu thế giới về cà phê Robusta, Việt Nam trở thành nguồn cung quan trọng đối với nhiều tập đoàn chế biến cà phê quốc tế. Tuy nhiên, ở góc độ kinh tế, lợi thế về sản lượng không đồng nghĩa với việc nắm giữ phần giá trị lớn nhất của chuỗi cung ứng.
Theo các nghiên cứu về chuỗi giá trị cà phê toàn cầu, giá trị của một hạt cà phê được tạo ra qua nhiều công đoạn, từ giống, canh tác, thu hoạch, sơ chế, rang xay, chế biến, xây dựng thương hiệu, phân phối đến bán lẻ. Trong đó, lợi nhuận cao nhất thường tập trung ở các khâu chế biến sâu và phát triển thương hiệu, thay vì xuất khẩu cà phê nhân.
Đó cũng là lý do nhiều doanh nghiệp không còn coi việc gia tăng sản lượng xuất khẩu là mục tiêu duy nhất. Thay vào đó, họ đang đầu tư đồng thời vào vùng nguyên liệu, công nghệ chế biến, truy xuất nguồn gốc, nghiên cứu sản phẩm và mở rộng thị trường nhằm tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Xu hướng này càng trở nên rõ nét khi các thị trường nhập khẩu liên tục nâng cao yêu cầu đối với sản phẩm nông nghiệp. Từ Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), các tiêu chuẩn giảm phát thải carbon đến yêu cầu minh bạch chuỗi cung ứng, doanh nghiệp không còn có thể cạnh tranh đơn thuần bằng giá bán. Khả năng kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị đang dần trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh.
Trong bối cảnh đó, những khoản đầu tư hàng nghìn tỷ đồng vào chế biến, vùng nguyên liệu hay phát triển thương hiệu không chỉ là chiến lược mở rộng sản xuất của từng doanh nghiệp, mà phản ánh quá trình chuyển dịch của cả ngành cà phê Việt Nam từ mô hình xuất khẩu nguyên liệu sang mô hình tạo giá trị.
Nestlé Việt Nam: Tổ chức lại chuỗi cung ứng để gia tăng giá trị ngay từ vùng nguyên liệu
Một trong những minh chứng rõ nét cho xu hướng này là Nestlé Việt Nam.
Nếu nhìn từ góc độ đầu tư, việc doanh nghiệp công bố bổ sung gần 1.900 tỷ đồng để mở rộng Nhà máy Nestlé Trị An trong năm 2025 có thể được xem là hoạt động tăng công suất sản xuất. Tuy nhiên, xét trên phương diện chuỗi giá trị, đây là bước đi nhằm củng cố vị thế của Việt Nam trong mạng lưới sản xuất cà phê toàn cầu của tập đoàn.
Điểm đáng chú ý là Nestlé không đầu tư riêng cho nhà máy. Trong nhiều năm qua, doanh nghiệp đã triển khai chương trình NESCAFÉ Plan tại các tỉnh Tây Nguyên nhằm hỗ trợ tái canh vườn cà phê, chuyển giao giống mới, hướng dẫn kỹ thuật canh tác bền vững, tiết kiệm nước tưới và giảm phát thải. Mục tiêu không chỉ là bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định mà còn nâng cao chất lượng hạt cà phê ngay từ khâu sản xuất.
Cách tiếp cận này cho thấy doanh nghiệp đang dịch chuyển từ tư duy "thu mua nguyên liệu" sang "đồng kiến tạo chuỗi cung ứng". Khi vùng nguyên liệu được chuẩn hóa, khả năng truy xuất nguồn gốc được cải thiện và chất lượng nguyên liệu đầu vào được kiểm soát tốt hơn, hiệu quả của toàn bộ chuỗi sản xuất cũng được nâng lên.
Ở chiều ngược lại, việc mở rộng năng lực chế biến tại Việt Nam giúp nhiều công đoạn có giá trị gia tăng cao được thực hiện ngay trong nước thay vì ở các thị trường nhập khẩu. Điều này không chỉ tạo thêm giá trị cho doanh nghiệp mà còn kéo theo sự phát triển của logistics, bao bì, công nghiệp hỗ trợ và dịch vụ kỹ thuật, đồng thời mở rộng cơ hội việc làm trong lĩnh vực chế biến thực phẩm.
Có thể thấy, điều Nestlé Việt Nam đang hướng đến không đơn thuần là tăng sản lượng cà phê chế biến, mà là xây dựng một chuỗi cung ứng khép kín, nơi giá trị được tạo ra và tích lũy ngay từ vùng nguyên liệu đến nhà máy. Đây cũng là một trong những hướng đi được nhiều tập đoàn thực phẩm quốc tế lựa chọn để thích ứng với các yêu cầu mới về phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.
Trung Nguyên Legend: Mở rộng giá trị của hạt cà phê ở khâu thị trường
Nếu Nestlé Việt Nam lựa chọn bắt đầu từ vùng nguyên liệu và năng lực chế biến để gia tăng giá trị cho hạt cà phê, thì Trung Nguyên Legend lại cho thấy một hướng đi khác của doanh nghiệp Việt Nam: gia tăng giá trị ở khâu thị trường thông qua sản phẩm, thương hiệu và hệ sinh thái tiêu dùng.
Thực tế cho thấy, trong chuỗi giá trị cà phê toàn cầu, doanh nghiệp nắm giữ thị trường cuối cùng thường có lợi thế lớn về định giá sản phẩm. Một ly cà phê được bán tại các chuỗi cửa hàng quốc tế có giá trị cao gấp nhiều lần giá trị của lượng cà phê nhân được sử dụng để pha chế. Khoảng chênh lệch này không chỉ đến từ chất lượng nguyên liệu mà còn được tạo nên bởi thương hiệu, công nghệ chế biến, hệ thống phân phối, trải nghiệm tiêu dùng và khả năng kết nối với khách hàng.
Đó cũng là lý do Trung Nguyên Legend không lựa chọn con đường phát triển dựa trên xuất khẩu nguyên liệu. Trong nhiều năm qua, doanh nghiệp kiên trì xây dựng hệ sinh thái cà phê theo hướng khép kín, từ nghiên cứu sản phẩm, phát triển các dòng cà phê rang xay, hòa tan đến mở rộng hệ thống phân phối trong nước và quốc tế. Mục tiêu không chỉ là bán cà phê, mà là đưa sản phẩm mang thương hiệu Việt tham gia trực tiếp vào thị trường tiêu dùng toàn cầu.
Đáng chú ý, chiến lược của Trung Nguyên Legend không tách rời vùng nguyên liệu. Doanh nghiệp tiếp tục đầu tư nâng cao chất lượng sản phẩm, lựa chọn nguồn nguyên liệu đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng, đồng thời chú trọng đổi mới công nghệ chế biến để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người tiêu dùng. Điều này cho thấy xây dựng thương hiệu chỉ có thể tạo ra giá trị bền vững khi được đặt trên nền tảng chất lượng sản phẩm ổn định.
Song song với đó, việc phát triển các không gian cà phê, mở rộng hoạt động quảng bá văn hóa cà phê Việt và đưa sản phẩm vào nhiều thị trường quốc tế giúp doanh nghiệp không chỉ xuất khẩu hàng hóa mà còn từng bước gia tăng nhận diện của cà phê Việt trên thị trường thế giới. Đây là yếu tố có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng dịch chuyển từ cạnh tranh về giá sang cạnh tranh về giá trị và trải nghiệm.
Có thể thấy, nếu Nestlé Việt Nam tập trung gia tăng giá trị ở "đầu chuỗi" thông qua việc chuẩn hóa vùng nguyên liệu và mở rộng chế biến, thì Trung Nguyên Legend lại tạo thêm giá trị ở "cuối chuỗi" thông qua việc phát triển sản phẩm và xây dựng thị trường. Hai cách tiếp cận có vẻ khác nhau nhưng đều hướng đến mục tiêu chung là kéo dài chuỗi giá trị của hạt cà phê Việt và giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước.
Muốn nâng tầm cà phê Việt, doanh nghiệp phải tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị
Kỷ lục gần 8,92 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu trong năm 2025 cho thấy ngành cà phê Việt Nam đang có vị thế ngày càng quan trọng trên thị trường thế giới. Tuy nhiên, trong bối cảnh giá cà phê luôn biến động và các thị trường nhập khẩu liên tục nâng cao tiêu chuẩn về môi trường, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững, lợi thế về sản lượng sẽ không còn đủ để tạo nên sức cạnh tranh dài hạn.
Thực tế, cuộc cạnh tranh mới của ngành cà phê không còn nằm ở việc doanh nghiệp thu mua được nhiều nguyên liệu hơn hay xuất khẩu được nhiều tấn cà phê hơn. Thay vào đó, doanh nghiệp nào kiểm soát được nhiều mắt xích hơn trong chuỗi giá trị – từ vùng nguyên liệu, chế biến, nghiên cứu sản phẩm đến thương hiệu và hệ thống phân phối – sẽ có khả năng giữ lại phần giá trị lớn hơn từ mỗi hạt cà phê.
Đây cũng là xu hướng đang được nhiều quốc gia sản xuất cà phê theo đuổi nhằm giảm phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu và nâng cao giá trị gia tăng. Đối với Việt Nam, quá trình này không thể chỉ dựa vào một doanh nghiệp hay một mô hình phát triển riêng lẻ, mà cần sự tham gia của cả doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước, cùng với sự liên kết chặt chẽ giữa nhà sản xuất, hợp tác xã, người nông dân và các đơn vị chế biến, phân phối.
Nhìn từ hai mô hình của Nestlé Việt Nam và Trung Nguyên Legend có thể thấy, dù lựa chọn những điểm khởi đầu khác nhau, cả hai đều đang hướng đến một mục tiêu chung là gia tăng giá trị cho hạt cà phê Việt Nam thông qua đầu tư dài hạn vào chất lượng, công nghệ, thị trường và phát triển bền vững.
Đó cũng là hướng đi mà ngành cà phê Việt Nam cần tiếp tục theo đuổi trong giai đoạn tới. Khi doanh nghiệp không chỉ bán nguyên liệu mà còn làm chủ nhiều hơn các khâu tạo giá trị, hạt cà phê Việt sẽ có thêm cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh, gia tăng giá trị xuất khẩu và từng bước khẳng định vị thế ở những phân khúc có giá trị cao trên thị trường toàn cầu.